ਪੰਜਾਬ

ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੇ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਇਸ ਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਪੰਜ (ਪੰਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ) ਅਤੇ ਆਬ (ਪਾਣੀ) ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। 1947 ਤੋਂ ਇਹ ਨਾਂ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਬਾ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਬਾ, ਅਤੇ ਪੰਥ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਲਗਭਗ 2.08 ਕਰੋੜ ਸਿੱਖ ਗਿਣੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 1.7 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 1.6 ਕਰੋੜ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਸੂਬੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 58 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1765: ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ 1799 ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵਾਲਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਇੱਕ ਕਰ ਲਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ।
• 1947: ਵੰਡ। ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ (95,687 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ, 1951 ਵਿੱਚ 1.26 ਕਰੋੜ ਲੋਕ) ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ (158,347 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ, 1.83 ਕਰੋੜ ਲੋਕ) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਲਗਭਗ 35 ਲੱਖ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 50 ਲੱਖ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗਏ, ਅਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ 2 ਲੱਖ ਤੋਂ 10 ਲੱਖ ਤੱਕ ਹਨ।
• 1956: ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਪੈਪਸੂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 1 ਨਵੰਬਰ 1966: ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਰਿਆਣਾ ਬਣ ਗਏ, ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ।
• ਅਕਤੂਬਰ 1973: ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ।
• 1984 ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ, ਅਤੇ 31 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੀੜਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਦਹਾਕਾ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਊਂਟਰ-ਇਨਸਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਦੌਰ ਚੱਲਿਆ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ 1984 ਤੋਂ 1995 ਦਰਮਿਆਨ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 25,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਪਤਾ ਕਰਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 2020 ਤੋਂ 2021: ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਦਿੱਲੀ ਦੁਆਲੇ ਡੇਰੇ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਰੱਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਿੱਲ 29 ਨਵੰਬਰ 2021 ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।

ਪਾਣੀ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ 22 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਨੇ 2025 ਵਿੱਚ 26.27 ਅਰਬ ਘਣ ਮੀਟਰ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ। ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ 156.36 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੂਬੇ ਨਾਲੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦਰ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਦੇ 153 ਮੁਲਾਂਕਣ ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 111 ਵਿੱਚ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪੰਥ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ: ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ। 1978 ਦੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਮਸਲੇ ਅੱਜ ਵੀ ਭਖਦੇ ਹਨ।