ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ

ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ (ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉਦ-ਦੀਨ, 1780 ਤੋਂ 1845) ਹਕੀਮ, ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਡਿਪਲੋਮੈਟ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਲਗਭਗ ਇਕੱਲੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਕੀਮ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਹੀ-ਉਦ-ਦੀਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰਾਣਾ ਬੁਖ਼ਾਰਾ ਤੋਂ ਆਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਰਬ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਕੀਮਾਂ ਵਜੋਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਹਾਕਮ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਰਾ ਇਮਾਮ-ਉਦ-ਦੀਨ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਸਨ।

1799 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਹਕੀਮ ਹਕੀਮ ਰਾਇ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਹਕੀਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਾਗੀਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਤ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣ ਗਏ। ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਕੀਰ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਅਪਣਾ ਲਿਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1809: ਬਰਤਾਨਵੀ ਦੂਤ ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼ ਨਾਲ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਬਣੀ। 1810 ਵਿੱਚ ਉਹ ਡੇਵਿਡ ਔਕਟਰਲੋਨੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• 1813: ਅਟਕ ਦਾ ਸੌਦਾ ਨਿਬੇੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਗਵਰਨਰ ਜਹਾਂਦਾਦ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਹਾਂਦਾਦ ਖ਼ਾਨ ਜਾਗੀਰ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
• 1815 ਤੋਂ 1824: ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਰਾਜੌਰੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ (1815); ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਬਾਰਕਜ਼ਈ ਤੋਂ ਖ਼ਿਰਾਜ ਵਸੂਲ ਕਰਦੇ ਹਨ (1823); ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਚੰਦ ਨੂੰ ਨਾਦੌਨ ਵਿਖੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਨ ਲਈ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ (1824)।
• 1827 ਅਤੇ 1831: ਸ਼ਿਮਲੇ ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਐਮਹਰਸਟ ਕੋਲ ਸਦਭਾਵਨਾ ਵਫ਼ਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਲਾਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਂਟਿੰਕ ਕੋਲ ਗਏ ਵਫ਼ਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1831 ਵਿੱਚ ਰੋਪੜ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਬੈਂਟਿੰਕ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿੱਚ ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• 1838: ਤ੍ਰਿਪੱਖੀ ਸੰਧੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਉਣਾ ਸੀ, ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿੱਚ ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• 1839 ਅਤੇ 1842: ਦਸੰਬਰ 1839 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਮਲੇ ਵਿਖੇ ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਕੋਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 1842 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਖੇ ਲਾਰਡ ਐਲਨਬਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
• 3 ਦਸੰਬਰ 1845: ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਡਟੇ ਰਹਿਣ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਧੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਲੀਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਮਿਲਣਸਾਰ ਦਰਬਾਰੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵਰਣਨ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਹ-ਦਸੇਰੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ, ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਅਤੇ ਇਮਾਮ-ਉਦ-ਦੀਨ, ਵੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਹੇ।