ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ

ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ (ਲਗਭਗ 1688 ਤੋਂ 1747) ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਿਪਾਹੀ-ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅਫ਼ਸ਼ਾਰੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਅਤੇ 1739 ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਲੁੱਟੀ। ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਹਮਲਾ ਉਹ ਪਲ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੂਬੇ ਉੱਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਦਾ ਖੋਖਲਾਪਣ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੌਕਾ ਜਦੋਂ, ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਇਤ ਮੁਤਾਬਕ, ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਵਾਲੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਖ਼ੁਰਾਸਾਨ ਵਿੱਚ 1688 ਦੱਸਦਾ ਹੈ (ਕੁਝ ਸਰੋਤ 1698 ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ), ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਫ਼ਵੀ ਸ਼ਾਹ ਤਹਮਾਸਪ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਪਾਹੀ ਵਜੋਂ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਨਿੱਕੇ ਬੱਚੇ ਅੱਬਾਸ ਤੀਜੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 8 ਮਾਰਚ 1736 ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਈਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਵਜੋਂ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਹੋਈ। 1738 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕੰਧਾਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਰਾਹੀਂ ਆਇਆ, ਲਾਹੌਰ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਿਆ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਪਾਰ ਕੀਤਾ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1739 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ: ਉਹ ਕਰਨਾਲ ਵਿਖੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
• ਮਾਰਚ 1739: ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਅਫ਼ਵਾਹ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 20,000 ਤੋਂ 30,000 ਮੌਤਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 10,000 ਤੱਕ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਡਾਅਨ ਦਾ ਸਮੀਖਿਅਕ ਲਗਭਗ 30,000 ਦੀ ਗੱਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। 2023 ਦਾ ਇੱਕ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਲੇਖ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡਾ ਅੰਕੜਾ, 2 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣੀ-ਸੁਣਾਈ ਗੱਲ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਮਈ 1739: ਉਹ ਤਖ਼ਤ-ਏ-ਤਾਊਸ ਅਤੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਲੈ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਲੁੱਟ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ 70 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੀ ਸੀ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ (2000) ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ 5 ਮਈ ਨੂੰ ਤੁਰਿਆ।
• 1739 ਦੀ ਗਰਮੀ: ਪੰਜਾਬ ਰਾਹੀਂ ਵਾਪਸੀ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਜਥੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਵਾਲੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਨੇ “ਮਾਲ ਨਾਲ ਲੱਦੇ” ਕਾਫ਼ਲੇ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਦੇ ਕੰਢੇ ਅਖਨੂਰ ਵਿਖੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲੁੱਟ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਖੋਹਿਆ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੰਦੀ ਛੁਡਾਏ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੱਕ ਗਿਆ।
• 20 ਜੂਨ 1747: ਇੱਕ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ੁਰਾਸਾਨ ਦੇ ਕੂਚਾਨ ਵਿਖੇ ਉਸ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ, ਜੋ ਨਾਦਰ ਦੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦਸਤੇ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਸੀ ਅਤੇ 1739 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਸੀ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਕੰਧਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਬਦਾਲੀ ਜਾਂ ਦੁਰਾਨੀ ਅਖਵਾਇਆ।

ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਾਰੇ ਸਾਵਧਾਨੀ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਨੰਦ ਰਾਮ ਮੁਖ਼ਲਿਸ ਦਾ ਤਜ਼ਕਿਰਾ, ਜੋ ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਇੱਕ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਸੀ, ਹਮਲੇ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਾਮਾਨ ਵਾਲੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਹਮਲਾ ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਇਤ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਲੁੱਟ ਲਈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਚੇਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਹਮਲਾਵਰ ਵਜੋਂ ਜਿਸ ਦੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਤੰਗ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਲਈ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ, ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਦਰ ਦੇ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਹਿਨੂਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ 1748 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।