ਥਾਂ
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪਹਾੜੀ ਸੂਬਾ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ, ਭੰਗਾਣੀ ਅਤੇ ਨਾਦੌਨ ਇੱਥੇ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 1966 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਉੱਤੇ ਪੌਂਗ ਡੈਮ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੈ।
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਸੂਬਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ: ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਪਕੜ, ਅਤੇ 1966 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- ਨਵੰਬਰ 1685: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਾਉਂਟਾ ਵਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ 1688 ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਥੇ 26 ਜਨਵਰੀ 1687 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ 1823 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ, 1964 ਵਿੱਚ ਨਿਹੰਗਾਂ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਝਗੜੇ ਮਗਰੋਂ, 1970 ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
- 18 ਸਤੰਬਰ 1688: ਪਾਉਂਟਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 11 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜੰਗ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸ੍ਰੀਨਗਰ (ਗੜ੍ਹਵਾਲ) ਦਾ ਰਾਜਾ ਫ਼ਤਿਹ ਚੰਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਡੇਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਕੁਝ ਸੌ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਜੰਗ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ।
- 20 ਮਾਰਚ 1691: ਬਿਆਸ ਕੰਢੇ ਨਾਦੌਨ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਕਮਾਂਡਰ ਅਲਿਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਮਾਰਤ ਬਣਵਾਈ, ਅਤੇ ਇਹ 1935 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ।
- 1809: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਟੋਚ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਗੋਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧੱਕ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
- 1 ਨਵੰਬਰ 1966: ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ ਕਾਂਗੜਾ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਲ ਤੇ ਸਪੀਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬਕਲੋਹ ਅਤੇ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੇ ਕਸਬੇ, ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ ਤਹਿਸੀਲ, ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 290 ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਊਨਾ ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 25 ਜਨਵਰੀ 1971 ਨੂੰ ਸੂਬਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਇਸ ਦੇ ਕੀ ਅਰਥ ਹਨ। ਕਾਂਗੜਾ ਵਿੱਚ ਬਿਆਸ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਪੌਂਗ ਡੈਮ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਜੋ 1966 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨਹੀਂ, ਭਾਖੜਾ ਬਿਆਸ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਬੋਰਡ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਸਤ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ 2025 ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਛੱਡੇ ਗਏ ਪਾਣੀ ਨੇ ਕਾਂਗੜਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਡੋਬ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਡਾਊਨ ਟੂ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਅਮਨਦੀਪ ਸੰਧੂ ਨੇ ਇੱਕ ਰਾਇ ਵਾਲੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੰਮੇ ਦਰਿਆਈ ਝਗੜਿਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ 1966 ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਸਰੋਤ
- Paonta Sahib (30º25'N, 77º35'E), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Bhangani, The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Ajit Singh, Sahibzada (1687-1705), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Little-known gurdwara of Nadaun (Avinash Dani, 7 Nov 1999), The Tribune. tribuneindia.com
- History of Himachal Pradesh, Wikipedia (1809, 1948, 1956 and statehood in 1971; no better source loaded). en.wikipedia.org
- Punjab Reorganisation Act, 1966, Wikipedia (areas moved to Himachal Pradesh). en.wikipedia.org
- There is a legal flaw at the root of the Punjab floods (Amandeep Sandhu, 5 Sep 2025; opinion), Down To Earth. downtoearth.org.in
- Pong Dam touches year's highest level at 1,394.51 feet (4 Sep 2025), The Tribune. tribuneindia.com