ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ, ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਸੀ।

ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਨਵੰਬਰ 1780 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। 1796 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੀ ਧੀ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 7 ਜੁਲਾਈ 1799: 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।
• 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1801 (ਵਿਸਾਖੀ): ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੇ ਤਿਲਕ ਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਐਲਾਨਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ।
• 1802: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ (1818) ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (1819) ਲਏ, ਅਤੇ 1834 ਤੱਕ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਆਪਣੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਕਰ ਲਿਆ।
• 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1809: ਮੈਟਕਾਫ਼ ਮਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਹੱਦ ਮਿੱਥ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਫੈਲਣ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
• 1822: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅਲਾਰਡ (ਘੋੜਸਵਾਰ) ਅਤੇ ਵੈਂਚੁਰਾ (ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ) ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਸਿਖਰ ਵੇਲੇ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 1,00,000 ਸੀ।
• 27 ਜੂਨ 1839: ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਲਕਵੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਲਾਇਆ ਰਾਜ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਮਹਿਕਮੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਸੂਬੇ (ਲਾਹੌਰ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ) ਸਨ, ਵਜ਼ੀਰ ਜਾਤ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮਾਲੀਆ ਕੁੱਲ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਅੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਸਿੱਖ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸੇਵਕ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇਬਾਦਤ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਲਈ ਖ਼ਰਚਾ ਕੀਤਾ, ਕੋਈ ਜਬਰੀ ਧਰਮ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਬੰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਲੰਡਨ ਦੇ ਵੈਲੇਸ ਕਲੈਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ 2024 ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦੀ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਸਮੀਖਿਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਯੋਧਾ, ਚਤੁਰ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ, ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸੱਭਿਆਚਾਰੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਵਾਲਾ ਹਾਕਮ" ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਯੂਰਪੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦਸ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਦੋ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿੱਕੀ ਉਮਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਤਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜ ਛੱਡਣ ਦੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਵਾਏ ਗਏ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕਰਨਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦਬਾਅ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਵਡਾਲਾ ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ 185ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਉੱਤੇ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਦਲ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।