ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ

ਇਹ ਕੀ ਸੀ: ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਪਹਿਲੀ ਨੇ 31 ਦਸੰਬਰ 1600 ਨੂੰ ਚਾਰਟਰ ਦੇ ਕੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1757 ਵਿੱਚ ਪਲਾਸੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਜਿੱਤਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ 1765 ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਵਿੱਚ ਮਾਲੀਆ ਉਗਰਾਹੁਣ ਦਾ ਹੱਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਲਾਹੌਰ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸਬੰਧ: 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1809 ਨੂੰ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋਈ ਅਤੇ 30 ਮਈ ਨੂੰ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਮਿੰਟੋ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਵੱਲੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਸਦਾ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਹੱਦ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਧੀ ਨੇ ਮਾਝੇ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਬਣਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਫੈਲਣ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। 1839 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਜੰਗਾਂ ਹੋਈਆਂ।

ਆਗੂ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਇਸ ਦਾ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 1809 ਦੀ ਸੰਧੀ ਵੇਲੇ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਲਾਰਡ ਮਿੰਟੋ ਸੀ ਅਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ। ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਲਾਇਆ ਗਿਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1809: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦ ਮਿੱਥ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
• 11 ਦਸੰਬਰ 1845: ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੱਦਕੀ (18 ਦਸੰਬਰ), ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ (21 ਤੋਂ 22 ਦਸੰਬਰ), ਅਲੀਵਾਲ (28 ਜਨਵਰੀ 1846) ਅਤੇ ਸਭਰਾਓਂ (10 ਫ਼ਰਵਰੀ 1846) ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਜੰਗ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• ਅਪ੍ਰੈਲ 1848: ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਦੋ ਅਫ਼ਸਰ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਿਲੀਆਂਵਾਲਾ (13 ਜਨਵਰੀ 1849) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਜਰਾਤ (21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1849) ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ਫ਼ੌਜੀ 14 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
• 29 ਮਾਰਚ 1849: ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਏ ਦੋਸ਼ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਸਕਰੋਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1849 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
• 7 ਦਸੰਬਰ 1849: ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਡਾ. ਜੌਨ ਲੌਗਿਨ ਤੋਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਾਲੀ ਰਸੀਦ ਦੇ ਕੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 3 ਜੁਲਾਈ 1850 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
• 1851: ਪੰਜਾਬ ਇਰੈਗੂਲਰ ਫ਼ੋਰਸ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ।

ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: 1857 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ “ਮਾਰਸ਼ਲ ਰੇਸ” (ਜੰਗਜੂ ਕੌਮ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸੀ।

ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ: ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਰਾਜ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ 1858 ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤਾਜ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ 1 ਜੂਨ 1874 ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ।