ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ
ਮੀਆਂ ਫ਼ਜ਼ਲ-ਏ-ਹੁਸੈਨ
1920 ਅਤੇ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਗੱਠਜੋੜ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜੋ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਜੋ ਕਮਿਊਨਲ ਐਵਾਰਡ ਵੇਲੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਸੀ।
ਸਰ ਮੀਆਂ ਫ਼ਜ਼ਲ-ਏ-ਹੁਸੈਨ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਅਤੇ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਪੇਂਡੂ ਗੱਠਜੋੜ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਜੂਨ 1877 ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬੀਏ ਕੀਤੀ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਦੇ ਕ੍ਰਾਈਸਟਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, 1901 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੇਜ਼ ਇਨ ਤੋਂ ਬੈਰਿਸਟਰ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 1905 ਤੋਂ 1920: 1905 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ, 1916 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਕੌਂਸਲ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1920 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡ ਗਿਆ।
- 1921: ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
- 1923: ਜਿਸ ਪੇਂਡੂ ਧੜੇ ਦੀ ਉਸ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੇਂਡੂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵੀ ਮਿਲੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵੱਖਰੇ ਚੋਣ ਹਲਕੇ ਲੋਕਲ ਬਾਡੀਜ਼ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਕੋਟੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਘਾੜਾ ਉਹੀ ਸੀ।
- ਜਨਵਰੀ 1926: ਅਸੈਂਬਲੀ ਛੱਡ ਕੇ ਰੈਵੇਨਿਊ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਹਿੰਦੂ ਜੱਟ ਆਗੂ ਛੋਟੂ ਰਾਮ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਬਣਿਆ।
- 1930 ਤੋਂ 1935: ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਐਗਜ਼ੈਕਟਿਵ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੇ ਗੋਲ ਮੇਜ਼ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
- ਅਗਸਤ 1932: ਕਮਿਊਨਲ ਐਵਾਰਡ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ 175 ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 90 ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ (51.4 ਫ਼ੀਸਦੀ), 48 ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਅਤੇ 33 ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ (18.9 ਫ਼ੀਸਦੀ, ਜਦਕਿ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ 13 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ) ਤੈਅ ਕੀਤੀਆਂ। ਅੱਠ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰਨਾ ਕਿਹਾ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)।
- 9 ਜੁਲਾਈ 1936: ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਜਿਨਾਹ ਦੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਇਕੱਲਾ ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਗੱਠਜੋੜ ਦੇ ਘਾੜੇ ਵਜੋਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਵਜ਼ਾਰਤਾਂ ਨੇ 1937 ਤੋਂ ਮਾਰਚ 1947 ਤੱਕ ਸੂਬੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਜਿਸ ਨੇ ਵੱਖਰੇ ਚੋਣ ਹਲਕੇ ਲੋਕਲ ਬਾਡੀਜ਼ ਤੱਕ ਵਧਾਏ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦਾ ਕੋਟਾ ਘੜਿਆ। ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ 1932 ਦੇ ਐਵਾਰਡ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ।
ਸਰੋਤ
- Fazl-i-Husain (life, Congress, Unionist Party, quotas, Viceroy's Council; used because no better source gave them), Wikipedia. en.wikipedia.org
- Communal Award (Punjab seat figures and the Sikh reaction), The Encyclopaedia of Sikhism (Punjabi University, Patiala). eos.learnpunjabi.org
- Unionist Party (Punjab) (ministries and 1946 coalition), Wikipedia. en.wikipedia.org
- Khizar Hayat Tiwana (resignation on 2 March 1947), Wikipedia. en.wikipedia.org