ਖ਼ਾਫ਼ੀ ਖ਼ਾਨ

ਖ਼ਾਫ਼ੀ ਖ਼ਾਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਸ਼ਿਮ ਸੀ, ਹਿੰਦ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਲਗਭਗ 1664 ਤੋਂ ਲਗਭਗ 1732 ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਖ਼ੁਰਾਸਾਨ ਦੇ ਖ਼ਾਫ਼ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਂ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਫ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਨਿਜ਼ਾਮ-ਉਲ-ਮੁਲਕੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ 1693 ਤੋਂ 1694 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕਲਰਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਹੇਠ ਸਿਵਲ ਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਅਹੁਦੇ ਸੰਭਾਲੇ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਆਖ਼ਰ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਬਾਨੀ ਨਿਜ਼ਾਮ-ਉਲ-ਮੁਲਕ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਬਣਿਆ।

ਉਸ ਦੀ ਮੁੰਤਖ਼ਬ-ਉਲ-ਲੁਬਾਬ ("ਸਿਆਣਿਆਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਰਿਕਾਰਡ") ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸਾਲ 1722 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਕੰਮਲ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 1731 ਤੋਂ 1732 ਦੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਦੋਵੇਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਲਿਖਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਉਸ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਆਖ਼ਰੀ 53 ਸਾਲਾਂ, 1669 ਤੋਂ 1722, ਨੂੰ ਉਹ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜਾਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ।

ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ:

• ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਸੰਦ ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਢਾਹੁਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
• ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚੱਲਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗਏ, ਜੋ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਨੇਜ਼ਾਧਾਰੀ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਖ਼ਾਫ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਖੰਜਰ ਦਾ ਵਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
• ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਭਰੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਅੱਗੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕੀਆਂ। ਉਹ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਰ ਚੱਲਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ।
• ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਤ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਾ ਕੇ ਕੀਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੈਦੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਰਿਹਾਈ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਹੀ ਹੁਕਮ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦਾ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸਰੋਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦਾ ਲਹਿਜਾ ਕਿੰਨਾ ਵੈਰ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੋਰ ਚਿਤਾਵਨੀਆਂ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਐੱਮ. ਅਤਹਰ ਅਲੀ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੇ ਸਾਦਿਕ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਬੁਲ ਫ਼ਜ਼ਲ ਮਾਮੂਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਲਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਅਜੋਕੇ ਮਿਆਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰਾਸਰ ਚੋਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ 1936 ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ ਜੋ ਉਹ ਵੇਖ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕੈਥਰੀਨ ਬਟਲਰ ਬ੍ਰਾਊਨ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ 1668 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸਾਲ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ 1660ਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅੰਸ਼ ਏਲੀਅਟ ਅਤੇ ਡਾਊਸਨ ਦੀ ਦ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਜ਼ ਟੋਲਡ ਬਾਇ ਇਟਸ ਓਨ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨਜ਼ ਦੀ ਜਿਲਦ 7 ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਬੰਦੇ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਰਿਕਾਰਡ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੈਰੀ ਲਿਖਾਰੀ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਮਯਾਬੀਆਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪੱਖਪਾਤ ਅਤੇ ਉਧਾਰ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।