ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ

ਕੌਣ: ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਦੇ ਆਗੂ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜੌਹਰ, ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ, ਹਕੀਮ ਅਜਮਲ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਬੁਲ ਕਲਾਮ ਆਜ਼ਾਦ, ਅਤੇ ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸੈਂਟਰਲ ਸਿੱਖ ਲੀਗ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਸੁਧਾਰਕ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਇਹ ਲਹਿਰ 1919 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜੋ ਤੁਰਕੀ ਪ੍ਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਮਾਨੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ, ਅਤੇ 1920 ਦੀ ਸੇਵਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਿੱਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1920 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ, ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸੈਂਟਰਲ ਸਿੱਖ ਲੀਗ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਇਜਲਾਸ 29 ਦਸੰਬਰ 1919 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਇਜਲਾਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ। ਅਕਤੂਬਰ 1920 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਇਜਲਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਲੰਟੀਅਰ ਭਰਤੀ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਕਮੇਟੀ ਵੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 ਦੇ ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਂਧੀ 3 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਆਗੂਆਂ ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਨਾਲ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਆਏ। 19 ਜਨਵਰੀ 1922 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਸੌਂਪੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਤਾਰ ਭੇਜ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਲਹਿਰ 1922 ਵਿੱਚ, ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਲਹਿਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਗਣਰਾਜ ਨੇ 1924 ਵਿੱਚ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਕੁਝ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ, ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਇਕੱਠੀ ਚੱਲੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁੱਸਾ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਲੈਣ ਲਈ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਮਕਸਦ ਸੀ, ਅਤੇ 15 ਨਵੰਬਰ 1920 ਨੂੰ ਬਣੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਉਹ ਕੰਮ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ। 1922 ਵਿੱਚ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਲਹਿਰ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਇਹ ਦੌਰ ਮੁੱਕ ਗਿਆ।