ਕੈਰੋਂ ਦਾ ਕਤਲ

ਕੌਣ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋਇਆ: ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ (ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ)। ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਏ ਗਏ: ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ। ਚੌਥਾ ਬੰਦਾ, ਦਇਆ ਸਿੰਘ, 1972 ਵਿੱਚ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਸਕਿਆ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, 2020)।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਕੈਰੋਂ ਨੂੰ 6 ਫ਼ਰਵਰੀ 1965 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਰਸੋਈ ਪਿੰਡ ਨੇੜੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਸਨਲ ਅਸਿਸਟੈਂਟ, ਇੱਕ ਆਈਏਐੱਸ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਡਰਾਈਵਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ (ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ; ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਇਹ ਥਾਂ ਰਾਈ, ਸੋਨੀਪਤ ਨੇੜੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਮੁਕੱਦਮਾ: 6 ਜੂਨ 1969 ਨੂੰ ਰੋਹਤਕ ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨਲ ਸੈਸ਼ਨਜ਼ ਜੱਜ ਨੇ ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ, ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਦੀ ਇਹ ਦਲੀਲ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਕਤਲ ਸਿਆਸੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਫਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦਾ ਆਰਕਾਈਵ)। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ 21 ਸਤੰਬਰ 1970 ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀਆਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਜੱਜ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਧਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ, ਅਤੇ 29 ਜਨਵਰੀ 1971 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ 1969 ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ 1970 ਵਿੱਚ।

ਕਿੱਥੇ: ਰਸੋਈ ਨੇੜੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ, ਹਰਿਆਣਾ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਕੈਰੋਂ 1956 ਤੋਂ 1964 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ), ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਕਬੰਦੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ 1960ਵਿਆਂ ਦੇ ਖੇਤੀ ਉਛਾਲ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਕਾਰਨ:

• ਬਦਲਾ, ਜੋ ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਮਕਸਦ ਹੈ: ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੈਰੋਂ ਨੇ ਇੱਕ ਕਤਲ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਲਾਇਆ ਸੀ।
• ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼, ਜਿਸ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਕੈਰੋਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇਵੀ ਲਾਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਲਾਲ ਦੀ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਲਾਲ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬੇਤੁਕਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਰੋਧਤਾ ਸਿਆਸੀ ਸੀ, ਨਿੱਜੀ ਨਹੀਂ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, 2020)।
• ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਕਤਲ, ਜਿਵੇਂ ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਨੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ। ਜੱਜ ਨੇ ਇਹ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਵੱਡਾ ਪਿਛੋਕੜ: ਕੈਰੋਂ ਨੇ ਜੂਨ 1964 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਦਾਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਦੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚਾਰਜਸ਼ੀਟ ਲਾਈ। ਦੇਵੀ ਲਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ 1962 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਕੈਰੋਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਮੰਗ-ਪੱਤਰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਜਾਂਚ ਹੋਈ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, 2020)।

ਪੰਥਕ ਨਜ਼ਰੀਆ: ਪੰਥ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕੈਰੋਂ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹਨ: ਸਿੱਖ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਪੰਥਕ ਰਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਤਲ ਦੀ ਕੋਈ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ (ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ)।