1857 ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ

ਕੌਣ: ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠੇ ਬੰਗਾਲ ਆਰਮੀ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਗ਼ੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ: ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ, ਪੰਜਾਬ ਇਰੈਗੂਲਰ ਫ਼ੋਰਸ, ਪਟਿਆਲਾ, ਜੀਂਦ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ਦੇ ਸਿਸ-ਸਤਲੁਜ ਹਾਕਮ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਜੋ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲੇ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਬਗ਼ਾਵਤ ਮੇਰਠ ਤੋਂ ਫੈਲੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ੀ ਫ਼ੌਜੀ 11 ਮਈ 1857 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲਾਇਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਸਾਲ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੁਕੜੀਆਂ ਇੱਥੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉਹ ਅੱਡਾ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿੱਥੋਂ ਦਿੱਲੀ ਮੁੜ ਖੋਹੀ ਗਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀਆਂ ਰੈਜਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹੱਥਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਫੁਰਤੀ ਦਿਖਾਈ: 13 ਮਈ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਅਤੇ ਮਈ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ। ਫਿਰ ਵੀ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ 9 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿੱਚ।

ਦਿੱਲੀ ਲਈ, ਕੋਰ ਆਫ਼ ਗਾਈਡਜ਼ 9 ਜੂਨ ਨੂੰ ਰਿੱਜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਨਿਕਲਸਨ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਮੂਵੇਬਲ ਕਾਲਮ 14 ਅਗਸਤ ਨੂੰ। ਪਟਿਆਲਾ, ਜੀਂਦ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਰਾਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਦਸਤੇ ਭੇਜੇ। ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਬੈਠੇ ਲਗਭਗ 9,000 ਬੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ 6,000 ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਗੋਰਖਾ ਫ਼ੌਜੀ ਸਨ। ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 21 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖਨੈੱਟ ਉੱਤੇ ਲਿਖਦਿਆਂ, ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਸ-ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਸਿੱਖ 1846 ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀਆਂ ਰੈਜਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਇਲਾਕੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭਰਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋ ਜੰਗਾਂ ਮਗਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਡਾਇਰੀਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ 28 ਮਈ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 200 ਬੰਦੇ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲੇ ਅਤੇ 5 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਰੈਜਮੈਂਟ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ 4 ਜੂਨ ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਟੁਕੜੀ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਤੋਪਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰੋਪੜ ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕੇ. ਸੀ. ਯਾਦਵ, 2007 ਵਿੱਚ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਿਆਂ, ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਖ਼ਿਆਲ ਗ਼ਲਤ ਹੈ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਨ, ਪਰ ਆਮ ਸਿੱਖ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਜੇ ਵੀ ਇਸ ਸੰਤੁਲਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਮਤ ਨਹੀਂ।

ਕਿੱਥੇ: ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਸਿਆਲਕੋਟ ਅਤੇ ਸਿਸ-ਸਤਲੁਜ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1857 ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਵਰਲਡ ਹਿਸਟਰੀ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਤੱਕ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਦੇ ਲਗਭਗ 7 ਲੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਸਨ।