ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਐੱਚਐੱਸਆਰਏ)

ਇਹ ਕੀ ਸੀ: ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਐੱਚਐੱਸਆਰਏ) ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਾਰਟੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਨਾਂ 8 ਅਤੇ 9 ਸਤੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਐੱਚਆਰਏ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ "ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ" ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ ਲਿਆ। ਦ ਵਾਇਰ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ, ਬਿਜੋਏ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਸੁਰੇਂਦਰ ਪਾਂਡੇ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੇ 2011 ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਇਹੀ ਮੀਟਿੰਗ "ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ" ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਸੱਦੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਨ।

ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤੀ: ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ 1924 ਵਿੱਚ ਸਚਿੰਦਰਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ, ਜੋਗੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਚੈਟਰਜੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਨੇ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਨਾਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ 1925 ਦੀ ਕਾਕੋਰੀ ਰੇਲ ਡਕੈਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ (ਦ ਵਾਇਰ), ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਚਾਰ ਜਣਿਆਂ ਨੂੰ 19 ਦਸੰਬਰ 1927 ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ (ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ)। 1928 ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਮੁਖੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਜਥੇਬੰਦਕ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ (ਦ ਵਾਇਰ)। ਮਾਰਚ 1926 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ) ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚਿਹਰਾ ਬਣੇ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 30 ਅਕਤੂਬਰ 1928: ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿਰੁੱਧ ਕੱਢੇ ਗਏ ਜਲੂਸ ਉੱਤੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 17 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।
• 17 ਦਸੰਬਰ 1928: ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਜੇ.ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਗੋਲੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਚਲਾਈ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਸਕਾਟ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਸਾਂਡਰਸ ਪਛਾਣ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
• 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1929: ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ, ਪਰਚੇ ਸੁੱਟੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ "ਬੋਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ", ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ (ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ) ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ (ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ)। ਦ ਵਾਇਰ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਬੰਬ ਕਾਂਡ ਕਰਕੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਆਗੂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਗਏ।
• ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਤੋਂ: ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ "ਕ੍ਰਾਊਨ ਬਨਾਮ ਸੁਖਦੇਵ ਤੇ ਹੋਰ" ਸੀ। ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ "ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਦਿਮਾਗ਼" ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ "ਸੱਜਾ ਹੱਥ" ਕਿਹਾ (ਦ ਵਾਇਰ)।
• 7 ਅਕਤੂਬਰ 1930: ਇੱਕ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ।
• 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 1931: ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਐਲਫ਼ਰੈੱਡ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਦ ਵਾਇਰ ਇਸ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਆਪ ਲੈ ਲਈ।
• 23 ਮਾਰਚ 1931: ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ ਤੈਅ ਤਰੀਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਕੰਢੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ; ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)।

ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਕੋਈ ਕੇਂਦਰੀ ਆਗੂ ਨਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾਈ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਦੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਲਗਭਗ 1935, 1936 ਅਤੇ 1940 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।