ਹੈਨਰੀ ਹਾਰਡਿੰਜ, ਵਿਸਕਾਊਂਟ ਹਾਰਡਿੰਜ

ਹੈਨਰੀ ਹਾਰਡਿੰਜ, ਪਹਿਲਾ ਵਿਸਕਾਊਂਟ ਹਾਰਡਿੰਜ (1785 ਤੋਂ 1856), 1844 ਤੋਂ 1848 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਜੰਗ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮੁਖੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 1845 ਅਤੇ 1846 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਕੈਂਟ ਦੇ ਰੌਥਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਪੈਨਿਨਸੂਲਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 16 ਜੂਨ 1815 ਨੂੰ ਲਿਨੀ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਗੁਆ ਬੈਠਾ। ਭਾਰਤ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਦੋ ਵਾਰ ਸੈਕਟਰੀ ਐਟ ਵਾਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਸੈਕਟਰੀ ਵੀ ਰਿਹਾ।

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉਸ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰੀ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਗੁੱਸੇ ਨੇ ਦੂਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਅਤੇ 1849 ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦਿੱਤੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 11 ਤੋਂ 18 ਦਸੰਬਰ 1845: ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ 11 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਿਵਲ ਅਫ਼ਸਰ ਹਾਰਡਿੰਜ ਨੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਸਰ ਹਿਊ ਗੌਫ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 18 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਮੁੱਦਕੀ ਵਿਖੇ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ।
• 21 ਤੋਂ 22 ਦਸੰਬਰ 1845: ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਵਿਖੇ ਗੌਫ਼ ਇੱਕ ਦਮ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਾਰਡਿੰਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਫ਼ੌਜ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਹਾਰ ਦੀ ਉਮੀਦ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮੁੱਦਕੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਸਾੜਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਿੱਤ ਗਏ, ਪਰ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ ਦੇ ਕੇ।
• 10 ਫ਼ਰਵਰੀ 1846: ਸਭਰਾਓਂ ਵਿਖੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ 10,000 ਤੱਕ ਬੰਦੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਡੁੱਬ ਗਏ, ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕਮਾਂਡਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤੋੜੇ ਹੋਣ, ਜੋ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
• 9 ਮਾਰਚ 1846: ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਾਲਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। ਦਰਬਾਰ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸਿਰ 1.5 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਜੰਗੀ ਹਰਜਾਨਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਇਹ ਰਕਮ ਨਾ ਭਰ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਹਜ਼ਾਰਾ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਤੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ 1 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਮੰਨੀ ਗਈ। ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਸਮੇਤ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਬਣ ਗਿਆ। 16 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਜੰਮੂ ਦੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 75 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 16 ਦਸੰਬਰ 1846: ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਅਤੇ ਰੀਜੈਂਸੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਅਸਲ ਕੰਟਰੋਲ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ 150,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦਿੱਤੀ।

ਹਾਰਡਿੰਜ ਨੂੰ 1846 ਵਿੱਚ ਵਿਸਕਾਊਂਟ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ 28 ਸਤੰਬਰ 1852 ਨੂੰ ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਵੈਲਿੰਗਟਨ ਦੀ ਥਾਂ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਬਣਿਆ, ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੱਖ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜੁਲਾਈ 1856 ਵਿੱਚ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 24 ਸਤੰਬਰ 1856 ਨੂੰ ਮਰ ਗਿਆ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਿੱਖ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਣਾਏ ਰਾਜ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਬੰਦੋਬਸਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।