ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ
ਫ਼ੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫ਼ੈਜ਼
ਸਿਆਲਕੋਟ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ (1911 ਤੋਂ 1984), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਸਤ 1947 ਦੀ ਸਵੇਰ ਬਾਰੇ ਨਜ਼ਮ ਵੰਡ ਤੋਂ ਹੋਈ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਈ; 1951 ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ।
ਫ਼ੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫ਼ੈਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਫ਼ਰਵਰੀ 1911 ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਨੇੜੇ ਕਾਲਾ ਕਾਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਰੋਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਰੋਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪੋਇਟਸ ਡਾਟ ਓਆਰਜੀ ਸਿਆਲਕੋਟ)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1932 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਐੱਮਏ ਕੀਤੀ। 1935 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਐੱਮ.ਏ.ਓ. ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਹੈਲੀ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਕਮਰਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਉਹ 1936 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲੇਖਕ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਕੱਤਰ ਬਣਾਏ ਗਏ। 1942 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- ਅਗਸਤ 1947: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ “ਸੁਬਹ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦੀ” (ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸਵੇਰ) ਲਿਖੀ। ਸਕਰੋਲ ਇਸ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਜ਼ਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਊਟਲੁੱਕ ਇੰਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਨਜ਼ਮ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰਾਂ ਨੇ ਆਸ ਲਾਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।
- 1947: ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣੇ।
- 9 ਮਾਰਚ 1951: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸੇਫ਼ਟੀ ਐਕਟ ਹੇਠ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਲਿਆਕਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟਣ ਦੀ ਕਥਿਤ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ। ਡਾਅਨ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਇਕਾਂਤ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸਾਲ, ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ 1955 ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਆਮ ਮੁਆਫ਼ੀ ਹੇਠ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1955 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਦਸਤ-ਏ-ਸਬਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਾਂ ਨਾਮਾ ਵਿੱਚ ਛਪੀਆਂ ਹਨ।
- 1962: ਲੈਨਿਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇਨਾਮ (ਪੋਇਟਸ ਡਾਟ ਓਆਰਜੀ ਇਸ ਨੂੰ 1963 ਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ)।
- 1979: ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹੱਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਫ਼ੌਜੀ ਕਬਜ਼ੇ ਅਤੇ ਭੁੱਟੋ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬੈਰੂਤ ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨ ਹੋ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਸਾਲਾ ਲੋਟਸ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ 1982 ਵਿੱਚ ਖ਼ਰਾਬ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਪਰਤ ਆਏ।
- 20 ਨਵੰਬਰ 1984: ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋਇਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1990 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
1951 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ: ਪੋਇਟਸ ਡਾਟ ਓਆਰਜੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਆਲਕੋਟ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਦੋ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।
ਸਰੋਤ
- Faiz Ahmed Faiz, Poets.org (Academy of American Poets). poets.org
- Faiz Ahmad Faiz, Wikipedia (used for dates and the Progressive Writers' Movement). en.wikipedia.org
- Non-Fiction: The Failed Coup-Makers (Parvez Rahim), Dawn, 11 August 2019. dawn.com
- What is Separation's Geography? Ten poems on the Partition, Scroll.in, 17 August 2019. scroll.in
- Freedom's Dawn (August 1947), translated by V.G. Kiernan, Outlook India. outlookindia.com