ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ

ਕੌਣ: ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸਤੰਬਰ 1838 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਲਗਭਗ ਸਾਢੇ ਦਸ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਰੀਜੈਂਸੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਵੀ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨੇ ਪਏ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਨੂੰ “ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਾਸਮਝੀ ਵਾਲਾ” ਕਿਹਾ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1849 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ 14 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ (ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ)। 29 ਮਾਰਚ 1849 ਦੀ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਲੱਗਾ। ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਤਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਫ਼ੌਰਨ ਸੈਕਟਰੀ ਹੈਨਰੀ ਇਲੀਅਟ ਨੇ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਇਸ ਐਲਾਨ ਨੂੰ “ਬੜਾ ਚਲਾਕੀ ਭਰਿਆ ਬਿਆਨ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਏ ਦੋਸ਼ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਸਕ੍ਰੋਲ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1849 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

ਕਿੱਥੇ: ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਪੰਜਾਬ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੋਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਮੁੱਕ ਗਈ ਜੋ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, 1799 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਐਡਮਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜ ਚਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰ ਜੌਨ ਲਾਰੰਸ ਤੇ ਸੀ. ਜੀ. ਮੈਨਸਲ ਸਨ, ਜਦ ਤੱਕ 11 ਫ਼ਰਵਰੀ 1853 ਨੂੰ ਜੌਨ ਲਾਰੰਸ ਪਹਿਲਾ ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਗਿਆ।

ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 21 ਦਸੰਬਰ 1849 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਡਾ. ਜੌਨ ਲੌਗਿਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਈਸਾਈ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ 1854 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1893 ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ 7 ਦਸੰਬਰ 1849 ਨੂੰ ਲੌਗਿਨ ਵੱਲੋਂ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ 3 ਜੁਲਾਈ 1850 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1857 ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਭਰਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 1861 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਰਹੇ (ਸਕ੍ਰੋਲ)।