ਘਟਨਾ
ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ
ਦੋ ਜੰਗਾਂ, 1845-46 ਅਤੇ 1848-49, ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: 1846 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠਲਾ ਰਾਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੌਣ: ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ, ਨਾਬਾਲਗ਼ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਹਾਰਡਿੰਜ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸਰ ਹਿਊ ਗੌਫ਼ ਕੋਲ ਸੀ।
ਕੀ ਹੋਇਆ: ਜੂਨ 1839 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1843 ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਜੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ 11 ਦਸੰਬਰ 1845 ਨੂੰ ਹਰੀਕੇ ਕੋਲੋਂ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਾਰਡਿੰਜ ਨੇ 13 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਰ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ: ਮੁੱਦਕੀ (18 ਦਸੰਬਰ), ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ (21 ਤੋਂ 22 ਦਸੰਬਰ), ਅਲੀਵਾਲ (28 ਜਨਵਰੀ 1846) ਅਤੇ ਸਭਰਾਓਂ (10 ਫ਼ਰਵਰੀ)। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਮੁੱਦਕੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਭਰਾਓਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਉੱਤੇ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। 9 ਮਾਰਚ 1846 ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਹਵਾਲੇ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਹੱਦ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਹਰਜਾਨਾ ਠੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੁਕਾਇਆ, ਯਾਨੀ ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ। 16 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਨੂੰ 75 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। 16 ਦਸੰਬਰ 1846 ਦੀ ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇ ਹਰ ਮਹਿਕਮੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਦੂਜੀ ਜੰਗ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 1848 ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ, ਵੈਂਸ ਐਗਨਿਊ ਅਤੇ ਐਂਡਰਸਨ, ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਮੂਲ ਰਾਜ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਿਆ, ਅਤੇ 5 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਜੰਗ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਫ਼ੌਜਾਂ ਰਾਮਨਗਰ (22 ਨਵੰਬਰ), ਸਦੁੱਲਾਪੁਰ (3 ਦਸੰਬਰ) ਅਤੇ ਚਿਲੀਆਂਵਾਲਾ (13 ਜਨਵਰੀ 1849) ਵਿੱਚ ਲੜੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬ੍ਰਿਗੇਡਾਂ ਲਗਭਗ ਮਿਟ ਗਈਆਂ। ਮੂਲ ਰਾਜ ਨੇ 22 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1849 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਹਾਰ ਗਏ। ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ 29 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕਿੱਥੇ: ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਸਰਹੱਦ (ਹਰੀਕੇ, ਮੁੱਦਕੀ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ, ਸਭਰਾਓਂ), ਮੁਲਤਾਨ, ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਤੇ ਜਿਹਲਮ ਦਾ ਇਲਾਕਾ (ਰਾਮਨਗਰ, ਚਿਲੀਆਂਵਾਲਾ, ਗੁਜਰਾਤ)।
ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਲਿਆ ਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ। ਰਾਮਨਗਰ, ਸਦੁੱਲਾਪੁਰ ਅਤੇ ਚਿਲੀਆਂਵਾਲਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਸਰੇਆਮ ਗੌਫ਼ ਉੱਤੇ ਨਾਲਾਇਕੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ। ਲੜਾਈਆਂ, ਸੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਪੰਨਾ ਹੈ।
ਟਾਈਮਲਾਈਨ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੋਇਸਦੇ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Anglo-Sikh War I (1845-46), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala (web edition at thesikhencyclopedia.com). thesikhencyclopedia.com
- Anglo-Sikh War II (1848-49), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala (web edition at thesikhencyclopedia.com). thesikhencyclopedia.com
- Anglo-Sikh Treaty (Treaty of Bhyrowal, 1846), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala (web edition at thesikhencyclopedia.com). thesikhencyclopedia.com
- Gough, Sir Hugh, The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala (web edition at thesikhencyclopedia.com). thesikhencyclopedia.com
- Gujrat, The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala (web edition at thesikhencyclopedia.com). thesikhencyclopedia.com
- Sikhs and the Sikh Wars, The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala (web edition at thesikhencyclopedia.com). thesikhencyclopedia.com
- Annexation of the Punjab (entry by B. J. Hasrat), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org