ਜਥੇਬੰਦੀ
ਦਯਾਨੰਦ ਐਂਗਲੋ-ਵੈਦਿਕ (ਡੀਏਵੀ) ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ
ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਕੂਲ, ਜੋ 1 ਜੂਨ 1886 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਹੰਸਰਾਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕਾਲਜ ਬਣਿਆ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਨੇ ਸਿੱਖ-ਆਰੀਆ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛਾਪ ਛੱਡੀ; 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਲਜ ਅੰਬਾਲਾ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਦਯਾਨੰਦ ਐਂਗਲੋ-ਵੈਦਿਕ ਸਕੂਲ 1 ਜੂਨ 1886 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ, ਜੋ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਨੀ ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮਹਾਤਮਾ ਹੰਸਰਾਜ (1864 ਤੋਂ 1938) ਅਤੇ ਗੁਰੂਦੱਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਨੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਡੀਏਵੀ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਬਣ ਗਿਆ; ਜਿਹੜੇ ਸਰੋਤ ਅਸੀਂ ਖੋਲ੍ਹੇ, ਉਹ ਇਸ ਕਦਮ ਦੀ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਤਰੀਕ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।
ਹੰਸਰਾਜ 25 ਸਾਲ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਰਹੇ। 1893 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪੈ ਗਈ। ਹੰਸਰਾਜ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਧੜੇ ਨੇ ਡੀਏਵੀ ਕਾਲਜ ਉੱਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਦੂਜੇ ਧੜੇ ਨੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਪੰਡਿਤ ਲੇਖ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਮੁਨਸ਼ੀ ਰਾਮ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਵਾਮੀ ਸ਼ਰਧਾਨੰਦ) ਕਰਦੇ ਸਨ, ਵੱਖਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਬਣਾਈ।
ਸਿੱਖ ਪੱਖ
ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੌੜੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਆਲੋਚਕਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀਆਂ, ਨੇ ਛੇੜਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿ ਸਿੱਖ ਹਿੰਦੂ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀਆਂ ਨੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ।
ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ (1859 ਤੋਂ 1910) ਦਾ ਜੀਵਨ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਿੰਨਾ ਨੇੜੇ ਦਾ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਕੌੜਾ ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ 1885 ਵਿੱਚ ਡੀਏਵੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਫ਼ੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 25 ਨਵੰਬਰ 1888 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਭੜਕਾਊ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਖੰਡਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਲਿਖੀਆਂ।
ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਾਲਜ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1883 ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ, 1890 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਪਨਾ ਕਮੇਟੀ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ 5 ਮਾਰਚ 1892 ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ
- ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਕੈਂਪਸ 1952 ਤੱਕ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕੈਂਪ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਖ਼ੈਰਾਤੀ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਅਤੇ ਲਾਅ ਕਾਲਜ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ, ਅਤੇ 1958 ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੌਰਮਿੰਟ ਇਸਲਾਮੀਆ ਕਾਲਜ ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।
- ਕਾਲਜ ਆਪ 1948 ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਲਾ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ) ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਡੀਏਵੀ ਕਾਲਜ (ਲਾਹੌਰ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਮਜੀਦ ਸ਼ੇਖ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਜੁਮਨ ਹਿਮਾਇਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਉੱਤੇ ਡੀਏਵੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਿਹਾ।
ਹੁਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਡੀਏਵੀ ਕਾਲਜ ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਕਮੇਟੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਹੰਸਰਾਜ ਨੇ ਬਣਾਇਆ, ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇੱਕ ਥਾਂ 800 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਕੂਲ ਗਿਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਥਾਂ 900 ਤੋਂ ਵੱਧ, ਇਸ ਲਈ ਅੰਕੜਾ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਰੋਤ
- Mahatma Hansraj (used for the 1 June 1886 founding, Gurudatta Vidyarthi and the 1893 split), Wikipedia. en.wikipedia.org
- D.A.V. College Managing Committee (used for the network's size), Wikipedia. en.wikipedia.org
- Harking Back column on the DAV College and the Islamia colleges of Lahore (Majid Sheikh), APNA (apnaorg.com), reposting the column. apnaorg.com
- Memorable visit to DAV College, Lahore, The Tribune. tribuneindia.com
- Jawahir Singh, Bhai (1859-1910), The Encyclopaedia of Sikhism (Punjabi University, Patiala). eos.learnpunjabi.org
- Singh Sabha Movement, The Encyclopaedia of Sikhism (Punjabi University, Patiala). eos.learnpunjabi.org