ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ

ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਖ਼ਾਲਸਾ ਆਰਮੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ, ਯਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ, ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਕੱਚਾ-ਪਿੱਲਾ ਫ਼ੌਜੀ ਢਾਂਚਾ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਬਣਾਈ।

ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ 1802 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਭਗੌੜੇ ਨੌਕਰੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ 1822 ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਲੜ ਚੁੱਕੇ ਦੋ ਅਫ਼ਸਰ ਰੱਖੇ: ਜੀਨ-ਫ਼ਰਾਂਸਵਾ ਅਲਾਰਡ, ਜਿਸ ਨੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਜੀਨ-ਬੈਪਟਿਸਟ ਵੈਂਚੁਰਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ। ਕਲਾਡ ਔਗਸਤ ਕੋਰਟ ਨੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਪਾਓਲੋ ਐਵੀਟੇਬਾਇਲ 1827 ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਫ਼ਸਰ ਇਕਰਾਰਨਾਮਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ੇਵ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ, ਤੰਬਾਕੂ ਨਹੀਂ ਪੀਣਗੇ, ਗਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਖਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਗੇ। ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਰੈਗੂਲਰ ਅਤੇ ਇਰੈਗੂਲਰ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਸੀ, ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਚੋਣਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਵਾਲਸ ਕੁਲੈਕਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਕ 1822 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੱਕ ਇਹ ਵਧ ਕੇ ਪੰਜ ਰੈਜਿਮੈਂਟਾਂ ਅਤੇ 15,000 ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਕੋਲ 288 ਮੈਦਾਨੀ ਤੋਪਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਲਗਭਗ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਉੱਤੇ ਖ਼ਰਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

1839 ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਹਰ ਬਟਾਲੀਅਨ, ਰੈਜਿਮੈਂਟ ਅਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੰਚਾਇਤ ਚੁਣੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਤੰਬਰ 1843 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਫਿਰ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ ਲਈ ਦਰਬਾਰ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਵਰਲਡ ਹਿਸਟਰੀ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 1845 ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਨਫ਼ਰੀ ਲਗਭਗ 70,000 ਪੈਦਲ, 6,200 ਘੋੜਸਵਾਰ ਅਤੇ 500 ਤੋਪਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 11 ਦਸੰਬਰ 1845: ਫ਼ੌਜ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫ਼ੌਜ ਹਰ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਹਾਰਦੀ ਹੈ: ਮੁੱਦਕੀ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ, ਅਲੀਵਾਲ ਅਤੇ, 10 ਫ਼ਰਵਰੀ 1846 ਨੂੰ, ਸਭਰਾਓਂ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਮੁਤਾਬਕ ਆਗੂਆਂ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨਾਲ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਅਤ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਹੈ।
• 9 ਮਾਰਚ 1846: ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਰੈਗੂਲਰ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਹੱਦ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ 25 ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ਅਤੇ 12,000 ਘੋੜਸਵਾਰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰਜਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
• 13 ਜਨਵਰੀ 1849: ਚਿਲੀਆਂਵਾਲਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ 2,300 ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਖੋਹੀਆਂ ਗਈਆਂ 40 ਤੋਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 28 ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
• 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1849: ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਭਾਜੜ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• 14 ਮਾਰਚ 1849: ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ਫ਼ੌਜੀ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੌਜ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਡਾਅਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਮੁੜ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੈਜਿਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।