ਦੱਕਨ

ਦੱਕਨ ਉਹ ਉੱਚਾ ਪਠਾਰ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਉਲਟੇ ਤਿਕੋਣ ਵਰਗੀ ਹੈ: ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਤਪੁੜਾ ਤੇ ਵਿੰਧਿਆ ਪਰਬਤਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਨੀਲਗਿਰੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਪੱਛਮੀ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਘਾਟ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਔਸਤਨ ਲਗਭਗ 600 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਕਰਨਾਟਕ ਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਢਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਹ ਧਰਤੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਰਾਜ ਲੜਦਾ-ਲੜਦਾ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 8 ਸਤੰਬਰ 1681: ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੱਕਨ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੀਜਾਪੁਰ ਅਤੇ ਗੋਲਕੁੰਡਾ 1686 ਤੇ 1687 ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਰਤਦਾ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਨੂੰ “ਦੱਕਨ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਬੇਸਿੱਟਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਦਸੰਬਰ 1705 ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ਾਲੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਚਿੱਠੀ, ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਲਾਈ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 3 ਮਾਰਚ 1707 ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ (ਪੁਰਾਣੇ ਕੈਲੰਡਰ ਮੁਤਾਬਕ 20 ਫ਼ਰਵਰੀ, ਜੋ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵਰਤਦਾ ਹੈ)।
• 23 ਜੁਲਾਈ 1707: ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਦੱਕਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ।
• ਅਗਸਤ 1708 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ: ਡੇਰੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਾਂਦੇੜ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। 3 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 5 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨਣ।
• 11 ਅਕਤੂਬਰ 1724: ਆਸਫ਼ ਜਾਹ ਪਹਿਲਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਕਨ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਵਾਇਸਰਾਏ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਸਫ਼ ਜਾਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਢਿੱਲੀ ਪੈ ਰਹੀ ਪਕੜ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸੀ।

ਅੱਜ ਇਸ ਦੇ ਕੀ ਅਰਥ ਹਨ। ਨਾਂਦੇੜ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ। 1832 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗੁੰਬਦ ਵਾਲਾ ਦੋ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ।