ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ

ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ-ਨਾਂ ਸ਼ਾਰਲ-ਐਦੂਆਰ ਜੇਨੇਰੇ-ਗਰੀ ਸੀ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਸੀ, ਜੋ 1930 ਤੋਂ ਕੌਮੀਅਤ ਵਜੋਂ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਮਾਸਟਰ ਪਲਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕੈਪੀਟਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਣਾਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਨੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਉਹ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੰਡ ਮਗਰੋਂ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਕਿਉਂ ਬਣਿਆ। ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ 1947 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕੈਪੀਟਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ ਕਿ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਟੀਮ, ਐਲਬਰਟ ਮੇਅਰ ਅਤੇ ਮੈਥਿਊ ਨੋਵਿਕੀ, ਨੇ ਮਈ 1950 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਨੋਵਿਕੀ ਅਗਸਤ 1950 ਵਿੱਚ ਹਵਾਈ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ ਪੀ.ਐੱਨ. ਥਾਪਰ ਅਤੇ ਪੀ.ਐੱਲ. ਵਰਮਾ ਯੂਰਪ ਗਏ, ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਫ਼ਰਾਈ ਅਤੇ ਜੇਨ ਡਰੂ ਨੇ ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਝਾਇਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੇ 1951 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਉੱਤੇ ਕਬੂਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਪੀਅਰ ਜੇਨੇਰੇ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਵਜੋਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਨੇਰੇ 1965 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਇਆ, ਉਸੇ ਸਾਲ ਜਦੋਂ ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।

ਕੈਪੀਟਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਕੋਰਟ, ਸਕੱਤਰੇਤ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਇਕੱਠੇ ਹਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸਕੱਤਰੇਤ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੋਵਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ਲਈ ਹੈ। 2016 ਵਿੱਚ ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ ਇਸ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਸੱਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ ਦੀਆਂ ਸਤਾਰਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਕੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।

ਪੰਥ ਦਾ ਰੋਸ। ਜਦੋਂ 1966 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਯੂਨੀਅਨ ਟੈਰੇਟਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ। ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਯਤਨ ਕਰੇਗਾ। 24 ਜੁਲਾਈ 1985 ਦੇ ਰਾਜੀਵ-ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕੈਪੀਟਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਏਰੀਆ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਲਈ 26 ਜਨਵਰੀ 1986 ਦੀ ਤਰੀਕ ਮਿੱਥੀ ਗਈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਵਾਅਦੇ ਕਦੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਂਝੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1947: ਲਾਹੌਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
• ਮਈ ਤੋਂ ਅਗਸਤ 1950: ਮੇਅਰ ਅਤੇ ਨੋਵਿਕੀ ਪਹਿਲੀ ਯੋਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਨੋਵਿਕੀ ਹਵਾਈ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• 1951: ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ ਪੀਅਰ ਜੇਨੇਰੇ ਨੂੰ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਵਜੋਂ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਕਬੂਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• 1965: ਪੀਅਰ ਜੇਨੇਰੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; 27 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• 1966: ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਯੂਨੀਅਨ ਟੈਰੇਟਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੋਵੇਂ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• 24 ਜੁਲਾਈ 1985: ਰਾਜੀਵ-ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• 2016: ਕੈਪੀਟਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਯੋਜਨਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਝਗੜੇ ਦੀ ਨਹੀਂ।