ਦੀਵਾਨ ਮੋਖਮ ਚੰਦ

ਦੀਵਾਨ ਮੋਖਮ ਚੰਦ (ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਂ ਮੁਹਕਮ ਚੰਦ ਜਾਂ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ) ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਘਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਲਗਭਗ 1750 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੁੰਜਾਹ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਖੱਤਰੀ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਬੈਸਾਖੀ ਮੱਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਊਂਟੈਂਟ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ, ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸਰਦਾਰਾਂ ਕੋਲ ਮੁਨਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਭੰਗੀ ਤੇ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਕੇ ਦੀਵਾਨ ਬਣੇ (ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)।

1806 ਵਿੱਚ ਉਹ ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਆ ਮਿਲੇ। 1814 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਉਹ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਬਾਕਾਇਦਾ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹੱਥ ਸੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1806: ਸਿਸ-ਸਤਲੁਜ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਲ ਜ਼ੀਰਾ, ਮੁਕਤਸਰ, ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਅਤੇ ਧਰਮਕੋਟ, ਯਾਨੀ 102 ਪਿੰਡ, ਸਿੱਖ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਆ ਗਏ। ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਇਕੋਟ ਦੇ ਇਲਿਆਸ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਜਗੀਰਾਂ ਸੰਭਾਲ ਲਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜਗਰਾਓਂ, ਬੱਦੋਵਾਲ ਅਤੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਮੇਤ 311 ਪਿੰਡ ਤੇ ਕਸਬੇ ਸਨ।
• 1807 ਅਤੇ 1808: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣਗੜ੍ਹ ਤੇ ਮੋਰਿੰਡਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੱਧਨੀ ਤੇ ਪੱਤੋ ਲੈ ਲਏ। 1808 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ੈਜ਼ੁਲਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਮੱਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਤੇ ਫਿਲੌਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।
• 1809: ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੂਤ ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼ ਨਾਲ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਿਕਲੀ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ।
• 1810 ਤੋਂ 1812: ਉਹ 1810 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ; 1811 ਵਿੱਚ ਭਿੰਬਰ, ਰਾਜੌਰੀ ਅਤੇ ਅਖਨੂਰ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ; 1812 ਵਿੱਚ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਕੁੱਲੂ ਨੂੰ ਝੁਕਾਇਆ। 1812 ਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁਡਵਾਇਆ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਆਏ।
• 1813: ਜਦੋਂ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਫ਼ਤਿਹ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਅਟਕ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੈਦਰੂ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ।
• 29 ਅਕਤੂਬਰ 1814: ਫਿਲੌਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਤੇ ਦਰਬਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸੋਗ ਮਨਾਇਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਇਨਫ਼ੋਬਾਕਸ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੱਸਾ ਦਿਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲਿਖਤ 29 ਅਕਤੂਬਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕਮਤ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਸ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਕਰਕੇ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜੇ ਕੋਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰਿੰਡਾ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਸਾਹਨੇਵਾਲ, ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਵਿੱਚ ਜਗੀਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਨਖ਼ਾਹ ਮਿਲਦੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨ ਸੱਤ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ, ਅਤੇ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਖੱਟੀ। ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਖੱਤਰੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ।