ਮੌਲਾਨਾ ਅਬੁਲ ਕਲਾਮ ਆਜ਼ਾਦ

ਮੌਲਾਨਾ ਅਬੁਲ ਕਲਾਮ ਆਜ਼ਾਦ (1888 ਤੋਂ 1958) ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਦਵਾਨ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਆਗੂ ਸਨ, ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੌਮਪ੍ਰਸਤ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਹਿਮ ਹਨ ਕਿ 1946 ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ, ਜਿਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਣਵੰਡਿਆ ਰੱਖਦੀ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਅੰਦਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ, ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੇ ਉਸ ਵਿਰੋਧੀ ਵਜੋਂ ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਨਵੰਬਰ 1888 ਨੂੰ ਮੱਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ 1890 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਜੂਨ 1912 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਰਦੂ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ ਅਲ-ਹਿਲਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ 1914 ਵਿੱਚ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਲ-ਬਲਾਗ਼ ਉੱਤੇ 1916 ਵਿੱਚ ਪਾਬੰਦੀ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1 ਜਨਵਰੀ 1920 ਤੱਕ ਰਾਂਚੀ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1923: 35 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ, ਉਸ ਤਾਰੀਖ਼ ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ।
• 1940 ਤੋਂ 1946: ਮੁੜ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ, 1940 ਵਿੱਚ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ, ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਰਹੇ।
• ਅਗਸਤ 1942: ਬੰਬਈ ਦੇ ਗੋਵਾਲੀਆ ਟੈਂਕ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ; ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸਾਲ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਰਹੇ।
• 1946: ਬਰਤਾਨਵੀ ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। 16 ਮਈ 1946 ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬਿਆਨ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ “ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦੇਵੇਗੀ”। ਸਿੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕਜੁੱਟ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਈ ਯੋਜਨਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
• 1947: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੱਕ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਦ ਵਾਇਰ, ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਇੰਡੀਆ ਵਿਨਜ਼ ਫ਼੍ਰੀਡਮ, ਜੋ 1959 ਵਿੱਚ ਛਪੀ, ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੰਡ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ। ਡਾਅਨ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਆਗੂਆਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰੜੇ ਫ਼ੈਸਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਟੇਲ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਵੰਡ ਦਾ ਬਾਨੀ ਆਖਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਛਪਣ ਵਾਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
• 15 ਅਗਸਤ 1947 ਤੋਂ 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 1958: ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1992 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀਆਂ, ਦੋ-ਕੌਮੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਨਕਾਰ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਜੋ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਇੰਡੀਆ ਵਿਨਜ਼ ਫ਼੍ਰੀਡਮ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦਾ ਹੈ।