ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਹਯਾਤ ਟਿਵਾਣਾ

ਸਰ ਮਲਿਕ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਹਯਾਤ ਟਿਵਾਣਾ (1900 ਤੋਂ 1975) ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਅਗਸਤ 1900 ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚੱਕ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਰਗੋਧਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਕੋਲ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ ਅਤੇ 1,200 ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾ, ਟਿਵਾਣਾ ਲਾਂਸਰਜ਼, ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰ ਉਮਰ ਹਯਾਤ ਖ਼ਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਦਸੰਬਰ 1942 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਬਣੇ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ 30 ਦਸੰਬਰ, ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ 31 ਦਸੰਬਰ)।

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਆਖ਼ਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੱਤਾ ਦੇ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਸਨ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਈਵਾਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਉਹ ਰੋਕ ਹਟ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਤਾਹਿਰ ਕਾਮਰਾਨ ਫ਼ਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਅੜਿੱਕਾ ਆਖਦਾ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1944: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਨਾਹ ਦੀ ਇਹ ਮੰਗ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਕੋਲੀਸ਼ਨ ਪਾਰਟੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।
• 1946: ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ 86 ਮੁਸਲਿਮ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 75 ਜਿੱਤੀਆਂ, ਅਤੇ 175 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 18 ਸੀਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਨ। ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲੀਗ ਅਤੇ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ “ਬਫ਼ਰ” ਦੱਸਿਆ।
• 24 ਜਨਵਰੀ 1947: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗਾਰਡਜ਼ ਅਤੇ ਆਰਐੱਸਐੱਸ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਲੀਗ ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਲੂਸਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਪਾਬੰਦੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ।
• 2 ਮਾਰਚ 1947: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਆਰ. ਕੇ. ਕੌਸ਼ਿਕ, 2017 ਵਿੱਚ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਿਆਂ, ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਇਬਰਾਹੀਮ ਖ਼ਾਨ ਬਰਕ ਦੇ ਘਰ ਹੋਈ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬਰਕ ਦੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅੜਿੱਕਾ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ।
• 3 ਤੋਂ 5 ਮਾਰਚ 1947: ਗਵਰਨਰ ਇਵਾਨ ਜੈਂਕਿਨਜ਼ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਆਗੂ ਮਮਦੋਟ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਧਾਰਾ 93 ਦਾ ਰਾਜ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ। 3 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾਨ ਲਹਿਰਾਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਮਰਾਨ ਮੁਤਾਬਕ ਫ਼ਿਰਕੂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਹਿੰਸਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ।

1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਰਗੋਧਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਾਗੀਰ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 1975 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ 19 ਜਨਵਰੀ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ 20 ਜਨਵਰੀ)।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਧਾਰਮਿਕ ਲੀਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਓਨਾ ਚਿਰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕੌਸ਼ਿਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਕਾਮਰਾਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਬਫ਼ਰ ਹਟ ਗਿਆ ਤਾਂ ਫ਼ਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨ ਭੜਕ ਪਿਆ।