ਸਰ ਇਵਾਨ ਜੈਂਕਿੰਸ

ਸਰ ਇਵਾਨ ਮੈਰਿਡਿਥ ਜੈਂਕਿੰਸ (1896 ਤੋਂ 1985) ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗਵਰਨਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਗਬੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਦੇ ਬੇਲੀਅਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, 1920 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਉਹ 1937 ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 1943 ਤੋਂ 1946 ਤੱਕ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰੀ। ਉਸ ਨੇ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1946 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਅਗਸਤ 1947 ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਣ ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾ।

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉਸ ਬੰਦੇ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਦੋਂ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਲਿਖੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਇਸ ਸਭ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 2 ਤੋਂ 5 ਮਾਰਚ 1947: ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਹਯਾਤ ਟਿਵਾਣਾ ਨੇ 2 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਵਜੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜੈਂਕਿੰਸ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਆਗੂ ਮਮਦੋਟ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਫ਼ਿਰਕੇ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਰੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਲਈ ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ ਛਿੜ ਪਵੇਗੀ। ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ 5 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਧਾਰਾ 93 ਹੇਠ ਸਿੱਧੇ ਰਾਜ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਈਆਂ।
• ਮਾਰਚ 1947: ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਤਰ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਤਾਹਿਰ ਕਾਮਰਾਨ ਮੁਤਾਬਕ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 3,000 ਸੀ, ਅਤੇ ਕੋਈ 40,000 ਲੋਕ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਖ, ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਹ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਦੀਆਂ 2,090 ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਜੂਨ 1947: ਜੈਂਕਿੰਸ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਸਮਝਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਵੰਡ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ੋਰ-ਜਬਰ ਨਾਲ ਹੀ ਥੋਪੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੂਨ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਬਦਲ ਗਈ ਸੀ। 15 ਜੂਨ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਜੇ ਤਬਾਹੀ ਹੋਣੀ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵੰਡ “ਇਸ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਸੌਖਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਘੱਟ ਖ਼ੂਨੀ ਰੂਪ” ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
• ਜੂਨ ਤੋਂ ਅਗਸਤ 1947: ਨਿਸਿਦ ਹਜਾਰੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੈਂਕਿੰਸ ਨੇ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸਾੜ-ਫੂਕ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਹਜਾਰੀ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੈਂਕਿੰਸ ਨੇ ਮਗਰੋਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ “ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬੇਵੱਸ” ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਬਾਊਂਡਰੀ ਫ਼ੋਰਸ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰੇਗੀ, ਉਹ ਜੈਂਕਿੰਸ, ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਮਗਰੋਂ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਗਏ।
• 2 ਅਗਸਤ 1947 ਤੱਕ: ਇਸ਼ਤਿਆਕ ਅਹਿਮਦ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ 3,753 ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ 879 ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੌਤਾਂ ਗਿਣਦੀਆਂ ਸਨ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾਉਣ ਲਈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਖਦੇ ਹਨ। ਕਾਮਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸਾਖ਼ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਆਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਾਰਾ 93 ਦਾ ਰਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਾ ਸੁੱਝਿਆ ਅਤੇ ਸੂਬੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਹਿਮਦ ਇਹ ਸਿਹਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਸਤ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਸੌਂਪਣ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕਤਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ।