ਰਾਮਨਗਰ ਦੀ ਲੜਾਈ

ਕੌਣ: ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ, ਸਰ ਹਿਊ ਗੌਫ਼ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਜਿਸ ਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ-ਜਨਰਲ ਚਾਰਲਸ ਕਿਊਰਟਨ ਦੇ ਹੱਥ ਸੀ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲ ਰਾਜ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਤੰਬਰ 1848 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਦੇ ਘਾਟਾਂ ਦੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਕਰ ਲਈ। ਇੱਕ ਹਵਾਲੇ ਮੁਤਾਬਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲਗਭਗ 12,000 ਬੰਦੇ ਅਤੇ 60 ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲਗਭਗ 20,000 ਬੰਦੇ ਅਤੇ 50 ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 22 ਨਵੰਬਰ 1848 ਨੂੰ ਤੜਕੇ ਗੌਫ਼ ਨੇ ਚਨਾਬ ਦੇ ਮੋਰਚਾਬੰਦ ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰ, ਘੋੜਸਵਾਰ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਭੇਜੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਇਲ ਕੁਲੈਕਸ਼ਨ ਟਰੱਸਟ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਿੱਖ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਗੋਲੇ ਵਰ੍ਹਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਦਰਿਆ ਦਾ ਚੌੜਾ ਪਾਟ ਨਰਮ ਰੇਤ ਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਘੋੜਸਵਾਰ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਖ ਤੋਪਾਂ ਗੌਫ਼ ਦੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰੂ ਪੈ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ।

ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਗਭਗ 3,000 ਘੋੜਸਵਾਰ ਪੱਤਣ ਪਾਰ ਭੇਜੇ। ਗੌਫ਼ ਨੇ 14ਵੀਂ ਲਾਈਟ ਡਰੈਗੂਨਜ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਬੰਗਾਲ ਲਾਈਟ ਕੈਵਲਰੀ ਨੂੰ ਹਮਲੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਡਰੈਗੂਨਜ਼ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਕਰਨਲ ਵਿਲੀਅਮ ਹੈਵਲੌਕ ਇੱਕ ਹੱਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਕਿਊਰਟਨ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਲਈ ਸਰਪਟ ਘੋੜਾ ਦੌੜਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ 26 ਬੰਦੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਲਾਪਤਾ ਅਤੇ 59 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਵਾਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਨੁਕਸਾਨ ਲਗਭਗ 150 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕੁਝ ਸੈਂਕੜੇ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਿੱਥੇ: ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਰਾਮਨਗਰ (ਹੁਣ ਰਸੂਲਨਗਰ), ਜੋ ਅੱਜ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਹ ਦੂਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਿਆ। ਵਰਲਡ ਹਿਸਟਰੀ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਨੂੰ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਰਾਇ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਿੱਤਿਆ ਕੌਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਕਾਇਮ ਰਹੇ ਜਦਕਿ ਗੌਫ਼ ਦਾ ਘੋੜਸਵਾਰ ਹਮਲਾ ਦੋ ਸੀਨੀਅਰ ਅਫ਼ਸਰ ਗੁਆ ਕੇ ਨਾਕਾਮ ਰਿਹਾ। ਜੰਗ 3 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਸਦੁੱਲਾਪੁਰ ਅਤੇ 13 ਜਨਵਰੀ 1849 ਨੂੰ ਚਿਲੀਆਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ।