ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ

ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਾਰਾ ਸ਼ੁਕੋਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਰਸ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 1615 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਹਾਰੂਨ ਖ਼ਾਲਿਦ ਸਕਰੋਲ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 1646 ਤੋਂ 1657 ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਫ਼ੀ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤੀ ਸੋਚ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਸ ਦੀ ਮਜਮਾ-ਉਲ-ਬਹਰੈਨ ਦੋਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਉਦਾਰ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਆਖਦਾ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਜੀਆਂ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਦਾਰਾ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਠੀਕ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦਾਰਾ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਲਾਕਾਤ ਮੰਗੀ।
• 29 ਮਈ 1658: ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੱਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਾਮੂਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ (ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤ 30 ਮਈ ਦੱਸਦੇ ਹਨ)। ਦਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ।
• ਜੂਨ 1658 ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਹਫ਼ਤਾ: ਉਹ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਸੀਸ ਅਤੇ ਦਿਲਾਸਾ ਮੰਗਿਆ। ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਾਰਾ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਦੇਰ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀ ਇੱਕ ਪੱਤਣ ਉੱਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
• ਦਾਰਾ ਅੱਗੇ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਵੱਲ ਭੱਜਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਦਾਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਮੌਲਵੀ ਸੱਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਰਤਦ (ਧਰਮ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ) ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਮਆਸਿਰ-ਇ-ਆਲਮਗੀਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਹਕੂਮਤ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਸਨ।
• 30 ਅਗਸਤ 1659: ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 1661: ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਾਗ਼ੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਰਾ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਮੇਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸੱਦਵਾਇਆ। ਇਹ ਸੱਦਾ ਵਿਸਾਖੀ 1661 ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਭੇਜਿਆ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਮੁਗ਼ਲ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਏ ਵਾਰਸ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਵਜੋਂ ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਵਜੋਂ ਜਿਸ ਨੇ ਭੱਜਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅਸੀਸ ਮੰਗੀ। ਮੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਤਾਲਪੁਰ ਧਰਮ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਮਨੋਰਥ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਘਤ ਗਾਂਧੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਾਰਾ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਆਊਟਲੁੱਕ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਾਰਾ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਨਰਮ ਭਰਾ ਵਜੋਂ ਚਿਤਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਸਵੀਰ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕਿ ਬਰਨੀਅਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹੰਕਾਰੀ ਦੱਸਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵਿਚਲੀ ਕਬਰ ਉਹ ਦਫ਼ਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਠੀਕ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹਿਸ ਹੈ।