ਕਸ਼ਮੀਰ

ਇੱਥੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਮਤਲਬ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੂਬਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਤੱਕ ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2,34,848 ਸੀ, ਜੋ 2001 ਵਿੱਚ 2,07,154 ਸੀ: ਕਸ਼ਮੀਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ 55,950 ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ 1,76,635 (ਕਸ਼ਮੀਰ ਲਾਈਫ਼, 2015)।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 25 ਮਈ 1675: ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕੋਲ ਫ਼ਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉਧਾਰ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜੇ ਕੋਈ ਯੋਗ ਪੁਰਸ਼ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰੇ। 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਕਲਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
• 1819: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਵਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਾਬਾਦ, ਲੱਦਾਖ਼ ਅਤੇ ਗਿਲਗਿਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ 1820 ਵਿੱਚ ਗਵਰਨਰ ਬਣੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੜੀ ਅਤੇ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਮੱਟਣ ਤੇ ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਵਾਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਢਾਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੀ।
• 9 ਮਾਰਚ 1846: ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨੇ ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਆਪਣਾ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਮੇਤ, ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਗੇ 1.5 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਹਰਜਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨ ਕੇ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ।
• 16 ਮਾਰਚ 1846: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਇਲਾਕਾ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਦੀ ਸਮੇਤ, 75 ਲੱਖ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਰੁਪਏ ਬਦਲੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਨੇ ਇਸ ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਦਾ ਇਨਾਮ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਲਾਈਫ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਉਹ ਦਿਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ 25 ਲੱਖ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਹੈ।
• 27 ਅਕਤੂਬਰ 1947: ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਰਲੇਵੇਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ (ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਐਕਸੈਸ਼ਨ) ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਦੀਵਾਨ ਰਣਜੀਤ ਰਾਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 1 ਸਿੱਖ ਬਟਾਲੀਅਨ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਹੋਰ ਫ਼ੌਜ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੀ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 34 ਸਾਲ ਦੇ ਰਾਏ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾਂ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 20 ਮਾਰਚ 2000: ਛੱਤੀਸਿੰਘਪੁਰਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 35 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ। 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2000 ਨੂੰ ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਨੇ ਪੂਰੀ, ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਜਾਂਚ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।
• ਨਵੰਬਰ 2025: ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ 350ਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਰ੍ਹੇ ਮੌਕੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 18 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਸੀ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।

ਪੰਥ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ। ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉਸ ਫ਼ਰਿਆਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਫਿਰ 1819 ਤੋਂ 1846 ਤੱਕ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ 1846 ਦੇ ਉਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੱਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਉੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਝਗੜਾ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।