ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1577: ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰ ਯਾਨੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਜ਼ਮੀਨ ਬਾਰੇ ਦੋ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਪਿੰਡ ਤੁੰਗ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗਈ, ਜਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਬਸਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ, ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਜਾਂ ਚੱਕ ਗੁਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
• 16 ਅਗਸਤ 1604: ਹਰਿਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਉਸਾਰਿਆ।
• 1699: ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੀਣਿਆਂ ਤੋਂ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।
• 1765 ਤੋਂ 1805: ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਕੌਂਸਲ ਕੋਲ ਸੀ; 1805 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਟਰੋਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੱਕ ਵਧਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ।
• 1 ਅਕਤੂਬਰ 1873: ਪਹਿਲੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਇੱਥੇ ਬਣੀ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ 1892 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਬਣਿਆ।
• 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919: ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ-ਜਨਰਲ ਰੈਜੀਨਾਲਡ ਡਾਇਰ ਨੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਇਕੱਠ ਉੱਤੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ 15,000 ਤੋਂ 20,000 ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇ ਗੋਲੀ ਚਲਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਲਗਭਗ 20 ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 1,650 ਰਾਊਂਡ ਚਲਾਏ ਗਏ। ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਣਤੀ 379 ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ 1,200 ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੀ ਸੀ; ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਨੇ ਮੌਤਾਂ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਸੀਆਂ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਡਾਇਰ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਹੋਰ ਤਿੱਖੀ ਹੋ ਗਈ।
• ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1920: ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣੀ।
• 1947: ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ। 1931 ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ 49.98 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ 12.09 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਨ; 1971 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ 64.21 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ 34.18 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਨ।
• ਜੂਨ 1984: ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ।

ਅੱਜ ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਜੂਨ 2024 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 1984 ਦੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੀ 40ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮੌਕੇ ਯਾਦ ਮਨਾਈ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਅੱਜ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਹਨ।