ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ

ਕੌਣ: ਨਵਾਂ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ, ਹਰਿਆਣਾ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸੂਬਾ ਅਤੇ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ 1966 ਹੇਠ ਬਣੇ; ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਸੀ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 2(ਬੀ) ਨੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਦਿਨ ਮਿੱਥਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦਾ ਸੂਬਾ, ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, "ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਗਿਆ"। ਧਾਰਾ 3 ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸੂਬਾ ਬਣਾਇਆ, ਧਾਰਾ 4 ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਧਾਰਾ 5 ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇਲਾਕਾ ਦੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ। ਧਾਰਾ 78 ਤੋਂ 80 ਨੇ ਭਾਖੜਾ-ਨੰਗਲ ਦੇ ਕੰਮ, ਬਿਆਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬੋਰਡ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੱਥ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।

ਕਿੱਥੇ: ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਯਾਨੀ ਉਹ ਇਲਾਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਐਕਟ ਨੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕੀਤਾ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਉਸ ਦਿਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ੁਸ਼ ਇਨਸਾਨ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਸਨ", ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੇ ਘਰ ਇੱਕ ਸੋਹਣਾ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਇਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਇਸ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਭਰੇ ਨਿਚੋੜ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਕਸਰਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।"

ਇਹ ਕਸਰਾਂ ਇਹ ਸਨ:

• ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ: ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਇਹ ਮਸਲਾ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 4 ਹੇਠ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1985 ਦੇ ਰਾਜੀਵ-ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਤਬਾਦਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
• ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ: ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਮਸਲਾ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ "ਪੰਜਾਬੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚੁਭਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ"। ਧਾਰਾ 78 ਤੋਂ 80 ਹੇਠ ਭਾਖੜਾ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਇਸੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਣਸੁਲਝੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੇ ਹੀ 1973 ਦੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਅਤੇ 1982 ਤੋਂ 1984 ਦੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦਿੱਤੀ।