ਲਾਰਡ ਵੇਵਲ

ਆਰਚੀਬਾਲਡ ਵੇਵਲ, ਪਹਿਲਾ ਅਰਲ ਵੇਵਲ, 1 ਅਕਤੂਬਰ 1943 ਤੋਂ 1947 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਾਇਸਰਾਏ ਸੀ, ਉਹ ਵਾਇਸਰਾਏ ਜਿਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਣਵੰਡੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਖ਼ਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਟੱਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਮਈ 1883 ਨੂੰ ਕੋਲਚੈਸਟਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਹ 1901 ਵਿੱਚ ਬਲੈਕ ਵਾਚ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1915 ਵਿੱਚ ਈਪਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਗੁਆ ਬੈਠਾ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।

ਸ਼ਿਮਲਾ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ। 14 ਜੂਨ 1945 ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਵੇਵਲ ਪਲਾਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ: ਇੱਕ ਵਧਾਈ ਹੋਈ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕੌਂਸਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਰਾਬਰ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਤੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਭਾਰਤੀ ਹੋਣ। ਸ਼ਿਮਲਾ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ 25 ਜੂਨ 1945 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਲਈ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦਾ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਮੰਨਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਪਰ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੇ ਵੰਡ ਹੋਈ ਤਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।

ਛੋਟਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ। 1945 ਤੋਂ 1946 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਗ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੇਵਲ ਨੇ ਲੇਬਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਤਜਵੀਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇ ਜਿਨਾਹ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਅੜੇ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਾਮ, ਕਲਕੱਤੇ ਸਮੇਤ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਕਿ ਜਿਨਾਹ ਅਣਵੰਡੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲੈਣਗੇ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਚ 1946 ਦਾ ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਸੇ ਪਹੁੰਚ ਉੱਤੇ ਚੱਲਿਆ। 16 ਮਈ 1946 ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ “ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦੇਵੇਗੀ”, ਅਤੇ ਹੱਦ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਚੋਖੀ ਗਿਣਤੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ (ਹੈਂਸਰਡ)। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚੁੱਭਦਾ ਸੀ; ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਪੀਲ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲਿਆ।

ਅੰਤਰਿਮ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਬਦਲੀ। ਅਗਸਤ 1946 ਵਿੱਚ ਵੇਵਲ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਅੰਤਰਿਮ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ 2 ਸਤੰਬਰ 1946 ਨੂੰ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਅਤੇ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ, ਵੇਵਲ ਵੱਲੋਂ ਜਿਨਾਹ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ, ਲੀਗ ਦੇ ਪੰਜ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। 16 ਅਗਸਤ 1946 ਦੀ ਕਲਕੱਤੇ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਮਗਰੋਂ, ਜਿਸ ਲਈ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ, ਵੇਵਲ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਰਾਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੜਾਅਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਅਤੇ 31 ਮਾਰਚ 1948 ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਇਹ ਅਮਲ ਮੁੱਕੇ, ਜਿਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰੇਕਡਾਊਨ ਪਲਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)। 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1947 ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਜੂਨ 1948 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵੇਵਲ ਦੀ ਥਾਂ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੂੰ ਲਾ ਦਿੱਤਾ; ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਨਜਿੱਠਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਤੋਂ ਭਰੋਸਾ ਉੱਠ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਅਤੇ ਅਟਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਮਾਰਚ 1947 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੀ ਬਦਲੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਉਸ ਨੂੰ 1947 ਵਿੱਚ ਅਰਲ ਵੇਵਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 24 ਮਈ 1950 ਨੂੰ ਹੋਈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1 ਅਕਤੂਬਰ 1943: ਵਾਇਸਰਾਏ ਬਣਦਾ ਹੈ।
• 14 ਜੂਨ 1945: ਵੇਵਲ ਪਲਾਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• 25 ਜੂਨ 1945: ਸ਼ਿਮਲਾ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• 2 ਸਤੰਬਰ 1946: ਅੰਤਰਿਮ ਸਰਕਾਰ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ।
• 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1947: ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਨਵਾਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮ ਸ਼ਿਮਲਾ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਾਲੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਛੋਟੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅਪਣਾ ਲਿਆ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੰਦੀ।