ਰਟੌਲ

ਰਟੌਲ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਡੋਬੁਰਜੀ ਤੋਂ ਕੋਟਲੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, 16 ਜੁਲਾਈ 2024)। ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।

ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿੰਡ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਰਟੌਲ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ, ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ, ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ ਜੋ 29 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਖਿਦਰਾਣੇ, ਜੋ ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਲੜੇ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇਦਾਵੇ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ; ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਮੁਤਾਬਕ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਊਂਦੇ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜ ਦੇਣ, ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਹ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ।

ਬਾਬਾ ਮਾਨੋਚਾਹਲ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ। ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਟਾਈਗਰ ਫ਼ੋਰਸ ਆਫ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ (ਬੀਟੀਐੱਫ਼ਕੇ) ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨੋਚਾਹਲ ਫ਼ਰਵਰੀ 1993 ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਟੌਲ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਇੱਕ-ਮਤ ਹਨ, ਪਰ ਪੱਕੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ।

• ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 27 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਬਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ, ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਰਟੌਲ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਏ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ ਜਦ ਤੱਕ ਮਾਰੇ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਇਹ ਪੁਲਿਸ ਮੁਖੀ ਕੇਪੀਐੱਸ ਗਿੱਲ ਦਾ ਕਥਨ ਛਾਪਦਾ ਹੈ: “ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”
• ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਮੁਤਾਬਕ ਪੁਲਿਸ ਨੇ 28 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਮ ਹਾਊਸ ਉੱਤੇ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਉਹ ਰੋਟਾਲ ਲਿਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਦੇ ਓਹਲੇ ਮੋਰਚਾ ਬਣਾਈ ਬੈਠੀ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ।
• ਪੈਂਥਿਕ ਡਾਟ ਓਰਗ, ਭਾਈ ਅਮਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਅਮਰ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਗਰੀਆਂ ਦੇ ਛਾਪੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਟੌਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਸਾਥੀ ਦੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਪਾਊਡਰ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਊਡਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਝੂਠਾ “ਮੁਕਾਬਲਾ” ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ। 1984 ਟ੍ਰਿਬਿਊਟ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਵੀ ਇਹੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹਨ ਅਤੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਸਰੋਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਯੂਪੀਆਈ ਨੇ 30 ਮਾਰਚ 1993 ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਤਲਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਾਥੀ ਦੱਸਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਟਾਈਗਰ ਫ਼ੋਰਸ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਉਹ 30 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 29 ਦਸੰਬਰ 1705: ਰਟੌਲ ਦੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਖਿਦਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
• 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 1993: ਮਾਨੋਚਾਹਲ ਬਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਛਾਪੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ।
• ਫ਼ਰਵਰੀ 1993 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ: ਉਹ ਰਟੌਲ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
• 30 ਮਾਰਚ 1993: ਟਾਈਗਰ ਫ਼ੋਰਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਰਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਯੂਪੀਆਈ)।

ਅੱਜ ਇਸ ਦੇ ਕੀ ਅਰਥ ਹਨ। ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ ਦੋਵਾਂ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਸਰੋਤ ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।