ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ

ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਉਹ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਔਖੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਲੜਾਕੂ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਲ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਜੋ 1748 ਵਿੱਚ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹੀਰੋ ਅਤੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਬਾਨੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਫ਼ੈਜ਼ੁੱਲਾਪੁਰੀਆ ਜਾਂ ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜਲੇ ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸਿੰਘਪੁਰਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1697 ਵਿੱਚ ਵਿਰਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਕਲੋਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ ਤਾਂ ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਉੱਨੀ ਸਾਲ ਸੀ। 1721 ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਉੱਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1726 ਵਿੱਚ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ, ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਜਥਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਛਿਪੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛਾਪੇ ਮਾਰਦਾ ਸੀ।
• 1733: ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਗੀਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਲਈ ਨਵਾਬ ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਝਿਜਕਦਿਆਂ ਇਹ ਕਬੂਲਿਆ ਅਤੇ ਨਵਾਬੀ ਦਾ ਸਿਰੋਪਾ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਦਲ, ਯਾਨੀ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਜੋ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੀ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਤਰੁਨਾ ਦਲ, ਯਾਨੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਜੋ ਲੜਦੀ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਤਰੁਨਾ ਦਲ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਪੰਜ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ, ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਨਗਾਰਾ ਸੀ।
• 1735: ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜਗੀਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਨੂੰ ਮਾਲਵੇ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੁਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਫੂਲਕੀਆਂ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
• 1739: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਖਨੂਰ ਨੇੜੇ ਚਨਾਬ ਉੱਤੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਦਸਤੇ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਲਿਜਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁਡਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ।
• 29 ਮਾਰਚ 1748: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ਉੱਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਜਥੇ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪੈਂਹਠ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਗੁਰਮਤੇ ਰਾਹੀਂ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਗਿਆਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਕਮਾਨ ਹੇਠ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਮਾਨ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਉੱਤੇ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਜਰਨੈਲ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਸਾਂਝੀ ਕਮਾਨ ਸੀ ਜਦਕਿ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਜਰਨੈਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਜਰਨੈਲ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1754 ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮੋਹਰ ਲਾਈ।

ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1753 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਸਲ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲੀ।