ਜੋਸਫ਼ ਡੇਵੀ ਕਨਿੰਘਮ

ਜੋਸਫ਼ ਡੇਵੀ ਕਨਿੰਘਮ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦ ਸਿੱਖਸ (1849) ਦਾ ਲੇਖਕ ਸੀ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੰਭੀਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਜੂਨ 1812 ਨੂੰ ਲੈਂਬਥ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਕਵੀ ਐਲਨ ਕਨਿੰਘਮ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਐਡਿਸਕੌਂਬ ਅਤੇ ਚੈਥਮ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਅਤੇ 1830ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚਿਆ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ 1832 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ 1834)।

ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ। 1837 ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਏਜੰਟ ਕਲਾਡ ਵੇਡ ਦੇ ਸਟਾਫ਼ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਕਰਦਿਆਂ। ਉਸ ਨੇ 1839 ਦੀ ਖ਼ੈਬਰ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, 1840 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1844 ਤੇ 1845 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਏਜੰਟ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੁੱਢੋਵਾਲ ਅਤੇ ਅਲੀਵਾਲ ਵਿਖੇ ਸਰ ਹੈਰੀ ਸਮਿਥ ਦੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਨਾਲ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਭਰਾਓਂ ਵਿਖੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਹੈਨਰੀ ਹਾਰਡਿੰਜ ਦਾ ਏਡ-ਡੀ-ਕੈਂਪ। ਫਿਰ ਹਾਰਡਿੰਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਪਾਲ ਵਿੱਚ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਏਜੰਟ ਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਕਿਤਾਬ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਇਹ 1849 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਛਪੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ, ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨੂੰ ਕੌਮ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦੀ ਚਾਲਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਹਾਰਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਅਧਿਆਇ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਹਾਰਡਿੰਜ ਅਤੇ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ।

ਸਜ਼ਾ। 1850 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਏਜੰਸੀ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਮੁੜ ਰੈਜਮੈਂਟ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਉੱਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਆਮਦਨ ਘਟ ਕੇ ਲਗਭਗ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹਿ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਕੋਈ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰਕਾਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਗੁਪਤ ਸਿਆਸੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਤ ਜਨਤਕ ਕਰਨਾ ਸੀ; ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਵੱਲੋਂ ਹਾਰਡਿੰਜ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਨੀਤੀ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਆਲੋਚਨਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਚ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁੱਸੇ ਕੀਤਾ। 28 ਫ਼ਰਵਰੀ 1851 ਨੂੰ 38 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਲਾ ਨੇੜੇ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਦੀ ਸਿਹਤ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਅੰਬਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕਬਰ 2021 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਲੱਭੀ ਗਈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 9 ਜੂਨ 1812: ਲੈਂਬਥ ਵਿੱਚ ਜਨਮ।
• 1837: ਸਿੱਖ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਕਲਾਡ ਵੇਡ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ।
• 1845 ਤੋਂ 1846: ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਏਡ-ਡੀ-ਕੈਂਪ।
• 1849: ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦ ਸਿੱਖਸ ਛਪੀ।
• 1850: ਭੋਪਾਲ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਤੋਂ ਹਟਾਇਆ ਗਿਆ।
• 28 ਫ਼ਰਵਰੀ 1851: ਅੰਬਾਲਾ ਨੇੜੇ ਮੌਤ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਮਿਆਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।