ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਖ਼ਾਨ

ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਖ਼ਾਨ (ਮੌਤ 1758) ਅਰਾਈਂ ਜਾਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੀ, ਜੋ ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀਆ ਵਸੂਲਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 1758 ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਵੀ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਗਵਰਨਰ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੂਬੇ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ, ਇੱਕ ਅਣਛਪੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਲਾਹੌਰ ਨੇੜੇ ਸ਼ਰਾਕਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਚੰਨੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਰਾਈਂ ਜਾਤ ਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਲਿਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1739 ਵਿੱਚ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਮਲੇ ਮਗਰੋਂ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬ ਦਾ ਨਾਜ਼ਿਮ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣਾ ਪਿਆ। ਬਕਾਏ ਨਾ ਤਾਰਨ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਨਵਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਡਿਪਟੀ ਨਾਜ਼ਿਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 1747 ਤੋਂ 1748: ਉਸ ਦੀ ਸਲਾਹ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਹ ਨਵਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਈਨ-ਉਲ-ਮੁਲਕ (ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ) ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨੇੜੇ ਮਨੂਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹਮਲਾਵਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਫਿਰ ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬ ਦਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।
• ਮਾਰਚ 1753: ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਮੌਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਬਾਰੀ ਦੋਆਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲੁੱਟੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸੁਲਾਹ ਕਰ ਲਈ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲੀਏ ਵਿੱਚੋਂ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਭੇਟਾ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਦੋਆਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦੀ ਰਕਮ ਵਜੋਂ 1.25 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਵੀ ਸੀ।
• 1757 ਤੋਂ 1758: ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸਾਥੀ ਲੱਭੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਹਿਲਪੁਰ (ਮਾਹਿਲਪੁਰ) ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਅਪ੍ਰੈਲ 1758 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗਵਰਨਰੀ ਮਿਲ ਗਈ, ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਉੱਤੇ ਕਿ ਉਹ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ 75 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇਵੇਗਾ।
• 10 ਸਤੰਬਰ 1758: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਬਟਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪੇਟ ਦੇ ਸੂਲ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਉਸ ਨਾਲ ਦੋ ਹੱਥ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਨੇੜੇ ਖ਼ਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਾਲਕ ਸਨ, ਮੁਗ਼ਲ, ਅਫ਼ਗਾਨ ਅਤੇ ਮਰਾਠੇ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਨ, ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਅਤੇ ਸਿੱਖ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 15 ਸਤੰਬਰ 1758 ਨੂੰ ਖ਼ਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਦਿਨ ਅਤੇ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਰਾਇ ਨਹੀਂ ਹੈ।