ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ

ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ (1792 ਤੋਂ 1863) ਕਾਬੁਲ ਦਾ ਬਰਕਜ਼ਈ ਹਾਕਮ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਲਈ ਜੰਗ ਲੜੀ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਵਾਦੀ ਉਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਦਸੰਬਰ 1792 ਨੂੰ ਕੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਫ਼ਤਿਹ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਲੈ ਲਿਆ, 1826 ਵਿੱਚ ਕਾਬੁਲ ਵੀ ਜੋੜ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਅਮੀਰ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1823: ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਵਿਖੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਹੱਥੋਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਵਾਦੀ ਗੁਆ ਬੈਠੇ।
• 1834: ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਕੰਧਾਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਪਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਭਰਾ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਗਵਰਨਰੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ।
• 1835: ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਹਾਦ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ, ਜੋ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖੇਮੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।
• 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1837: ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਜਮਰੌਦ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਭੇਜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਮਾਨ ਵਜ਼ੀਰ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਕੋਲ ਸੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੂੰ ਮਾਰੂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਲੱਗੇ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮੱਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਿੱਤ ਕਿਸ ਦੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਹੇਠ ਹੀ ਰਿਹਾ।
• ਜਮਰੌਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਉਸ ਨੇ ਮੁਆਫ਼ੀਨਾਮਾ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਮੰਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਪਾਓਲੋ ਐਵੀਟੇਬਾਇਲ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ।
• 1838 ਤੋਂ 1842: ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਲਈ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਨਵੰਬਰ 1840 ਵਿੱਚ ਮਸੂਰੀ ਜਲਾਵਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1842 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ।
• 30 ਮਾਰਚ 1855: ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕੀਤਾ। ਉਹ 1857 ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਿਹਾ।
• 9 ਜੂਨ 1863: ਮਈ ਵਿੱਚ ਹੇਰਾਤ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਹੇਰਾਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ।

ਜਮਰੌਦ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹਨ। ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਮੁਤਾਬਕ ਨਲੂਆ ਨੂੰ ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕੁਮਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਗੱਲ ਛੁਪਾ ਕੇ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ, ਜਦਕਿ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਸਿਰਾਜ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1837 ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਲੱਗੇ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਅਮੀਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖ਼ਾਲਸੇ ਤੋਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਲੈ ਸਕਿਆ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਰਕਜ਼ਈ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਾਨੀ ਵਜੋਂ।