ਗਵਾਲੀਅਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ

ਗਵਾਲੀਅਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਚਲ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਪਹਾੜੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ 3 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਤੋਮਰਾਂ, ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ, ਮੁਗ਼ਲਾਂ, ਸਿੰਧੀਆ ਘਰਾਣੇ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ, ਸਭ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਉਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਤਾ ਬੰਦੀ ਛੋੜ, ਯਾਨੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।

ਕੀ ਹੋਇਆ

• ਦੋਸ਼: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ, ਦਬਿਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜ਼ਾਹਿਬ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਉੱਤੇ ਲਾਇਆ ਜੁਰਮਾਨਾ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ।
• ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ: ਬਿਰਤਾਂਤ ਚਾਲੀ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਹਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 1617 ਤੋਂ 1619 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਮਗਰੋਂ ਸ਼ਾਹੀ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਆਇਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਪੁਰਾਣੀ ਤਰੀਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਜੀ 1609 ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ ਅਤੇ 1611 ਜਾਂ 1612 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤ 1617 ਤੋਂ 1619 ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• ਰਿਹਾਈ: ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਕੱਲੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ, ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਵੰਜਾ ਹੋਰ ਕੈਦੀ, ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਬੰਦ ਸਨ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜਿੰਨੇ ਜਣੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਚੋਲਾ ਫੜ ਸਕਣ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 52 ਤਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਚੋਲਾ ਸਿਲਵਾਇਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੇ ਰਿਹਾਈ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ “ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ”। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਵੰਜਾ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਮੁਗ਼ਲ ਜਾਂ ਰਾਜਪੂਤ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ।
• 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕੈਦ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਅਸਥਾਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 6 ਜਨਵਰੀ 1968 ਨੂੰ ਸੰਤ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਮੌਨੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਨਵੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਅਸਥਾਨ, ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਇੱਕ ਥੜ੍ਹਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਛੱਤਰੀ ਅਤੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ੇਰ ਹਨ, ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਅੱਜ ਇਸ ਦੇ ਕੀ ਅਰਥ ਹਨ। ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਕੱਤਕ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਅਤੇ 2026 ਵਿੱਚ ਇਹ 8 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਾਤਾ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਸਰੋਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ ਕਿ ਹੁਣ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੌਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।