ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਅਤੇ 1857 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ

ਕੌਣ: ਮੇਜਰ-ਜਨਰਲ ਆਰਚਡੇਲ ਵਿਲਸਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬੰਗਾਲ ਆਰਮੀ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀਏ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਨੇ ਮਈ 1857 ਵਿੱਚ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸਰ ਜੌਨ ਲਾਰੰਸ ਨੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਜੌਨ ਨਿਕਲਸਨ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਇੱਕ ਫ਼ਲਾਈਂਗ ਕਾਲਮ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ, ਜੀਂਦ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਦਸਤੇ ਰਸਦ ਅਤੇ ਸੁਨੇਹੇ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਘੇਰਾਬੰਦੀ 8 ਜੂਨ ਤੋਂ 21 ਸਤੰਬਰ 1857 ਤੱਕ ਚੱਲੀ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲਾਇਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਸਾਲ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕੀ ਬੰਗਾਲ ਰੈਜਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹੱਥਾ ਕਰ ਕੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੋਰ ਆਫ਼ ਗਾਈਡਜ਼ ਨੇ ਰਿੱਜ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ 22 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 600 ਮੀਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜੂਨ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਸਿੱਖ ਰੈਜਮੈਂਟ ਦਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਲਗਭਗ 850 ਬੰਦਿਆਂ, ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਸਮੇਤ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਨਿਕਲਸਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 4,200 ਦਾ ਕਾਲਮ 14 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਆਇਆ। ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 9,000 ਹੋ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ 6,000 ਸਿੱਖ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਗੋਰਖਾ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੋਰ ਗਿਣਤੀਆਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। 29 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਲਾਰੰਸ ਨੇ ਵਿਲਸਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੋਰ ਬੰਦੇ ਨਹੀਂ ਭੇਜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਹਮਲਾ 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਗੇਟ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਨਿਕਲਸਨ ਨੂੰ ਬਰਨ ਬੁਰਜ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਵੱਜੀ; ਉਹ 23 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਮਰ ਗਿਆ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 3,800 ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲੇ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸੂਬੇਦਾਰ ਰੱਤਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੰਧਾਂ ਅੱਗੇ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਜਾਨਲੇਵਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਲੱਗੇ। 21 ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁੜ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਦਿੱਲੀ, ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰਿੱਜ ਉੱਤੇ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਗੇਟ ਅਤੇ ਬਰਨ ਬੁਰਜ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅਟਕ ਤੱਕ, ਉਹ ਅੱਡਾ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਰਸਦ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਸੀ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਦਿੱਲੀ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ 1857 ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 1849 ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ ਸੂਬਾ ਕਿੰਨੀ ਛੇਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਰਸਦ ਦਾ ਅੱਡਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਦੀ ਭਰਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਇਲਾਕਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹਿਸ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਟਿਕੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 1957 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ (1969 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ) ਕਿ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਕਦੇ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਸੀ ਕਿ ਇਹੋ ਰੈਜਮੈਂਟਾਂ 1845-46 ਅਤੇ 1848-49 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲੜੀਆਂ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕੇ.ਸੀ. ਯਾਦਵ ਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਿਆਂ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਹਾਕਮ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਨ ਪਰ ਆਮ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ।