ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ

ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ (1945 ਤੋਂ 2024) ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਗ਼ਜ਼ਲ ਅਤੇ ਨਜ਼ਮ ਦੇ ਕਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਵੀ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੇ 1984 ਦੇ ਕਾਲੇ ਦੌਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਕਿ ਰੋਸ ਦੇ ਦੋ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਸਨਮਾਨ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਜਨਵਰੀ 1945 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੱਤੜ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਐੱਮ.ਏ. ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪੀਐੱਚ.ਡੀ. ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1993: ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁਲਗਦੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਐਵਾਰਡ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਹਰਫ਼, ਬਿਰਖ ਅਰਜ਼ ਕਰੇ, ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ, ਪਤਝੜ ਦੀ ਪਾਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਸੁਰਜ਼ਮੀਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
• 2009: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਲਈ ਸਰਸਵਤੀ ਸਨਮਾਨ।
• 2012: ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ 2017 ਤੋਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਆਰਟਸ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸਨ।
• 2015: ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਐਵਾਰਡ ਵਾਪਸ ਕੀਤਾ, ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• 7 ਦਸੰਬਰ 2020: ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨਗੇ, ਅਤੇ "ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦਿਲ ਨਾਲ" ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਬੇਹਿਸੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸੱਭਿਅਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
• 11 ਮਈ 2024: ਪਰਿਵਾਰ ਮੁਤਾਬਕ 79 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਚਲੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦੇ ਔਖੇ ਸਾਲ: ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1984 ਦੇ ਕਾਲੇ ਦੌਰ ਅਤੇ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਕਸਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਰਹੀਆਂ। ਏਸ਼ੀਆ ਸਮਾਚਾਰ ਵਿਚਲੀ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਭਰੇ 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। ਪੀਪਲਜ਼ ਆਰਕਾਈਵ ਆਫ਼ ਰੂਰਲ ਇੰਡੀਆ (ਪਾਰੀ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਚੁੱਪ ਕਦੇ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚਲੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਬਾਰੇ ਪੀਐੱਚ.ਡੀ. ਕੀਤੀ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਘਾਟੇ ਅਤੇ ਇਨਕਾਰ ਲਈ ਲਫ਼ਜ਼ ਦੇਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਅਸੂਲ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਦੋ ਸਨਮਾਨ ਮੋੜਨ ਲਈ।