ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ

ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ (1206 ਤੋਂ 1526 ਤੱਕ) ਪੰਜ ਮੁਸਲਿਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਪਹਿਲੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ (1206 ਤੋਂ 1210 ਤੱਕ) ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ।

ਪੰਜ ਖ਼ਾਨਦਾਨ:

• ਮਮਲੂਕ (1206 ਤੋਂ 1290 ਤੱਕ): ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ ਨੇ ਰੱਖੀ, ਜੋ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਸੀ। ਬਲਬਨ ਨੇ 1266 ਤੋਂ 1287 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
• ਖ਼ਿਲਜੀ (1290 ਤੋਂ 1320 ਤੱਕ): ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਿਲਜੀ ਨੇ ਰੱਖੀ। ਉਸ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ ਨੇ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ।
• ਤੁਗ਼ਲਕ (1320 ਤੋਂ ਲਗਭਗ 1413 ਤੱਕ): ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਗ਼ਿਆਸੁੱਦੀਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ਨੇ ਰੱਖੀ। ਇਹ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਫੈਲਾਅ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਤੈਮੂਰ ਨੇ 1398 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਸਲਤਨਤ ਅਰਾਜਕਤਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਈ, ਸੂਬੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਲੱਗੇ।
• ਸੱਯਦ (ਲਗਭਗ 1414 ਤੋਂ 1451 ਤੱਕ): ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਰੱਖੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੈਮੂਰੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਕਮ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਤਾਕਤ।
• ਲੋਧੀ (1451 ਤੋਂ 1526 ਤੱਕ): ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਹਿਲੋਲ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ ਨੇ ਰੱਖੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ (1489 ਤੋਂ 1517 ਤੱਕ) ਰਾਜਧਾਨੀ ਆਗਰੇ ਲੈ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਬਰਾਹੀਮ ਲੋਧੀ 1517 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ।

ਜਿਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜੰਮੇ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 ਨੂੰ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ ਦੇ ਮੋਦੀਖ਼ਾਨੇ ਯਾਨੀ ਅਨਾਜ ਦੇ ਗੋਦਾਮਾਂ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਦਾ ਹਾਕਮ ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਭੰਡਾਰ ਉਜਾੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੋ ਵਾਰ ਜਾਂਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰ ਭਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਿਸਾਬ ਸਹੀ ਨਿਕਲੇ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੁਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਹਾਕਮ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਅੰਤ: ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦੀ ਸੁਲਤਾਨ ਇਬਰਾਹੀਮ ਲੋਧੀ ਨਾਲ ਅਣਬਣ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਚਾਚੇ ਆਲਮ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਾਕਮ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਬਰ ਹਮਲਾਵਰ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ, ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਡਾਅਨ 1524 ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਦਿਨ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਕਤਲ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਬਰਵਾਣੀ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸਭ ਬਾਰੇ ਗਵਾਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1526 ਨੂੰ ਬਾਬਰ ਨੇ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਇਬਰਾਹੀਮ ਲੋਧੀ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।