ਮਨੂਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ

ਕੌਣ: ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ (ਦੁਰਾਨੀ), ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਜ਼ੀਰ ਕਮਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਮਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੁਈਨ-ਉਲ-ਮੁਲਕ, ਜੋ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 1748 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਝੜਪ ਮਗਰੋਂ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਲਿਆ। 11 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਨੇੜੇ ਮਨੂਪੁਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜਾਂ ਟਕਰਾਈਆਂ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਅਬਦਾਲੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਕਮੀ ਸੀ। ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਮਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਤੋਪ ਦਾ ਗੋਲਾ ਉਸ ਨੂੰ ਆ ਵੱਜਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲੁਕੋ ਲਈ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਲੜਦਾ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਚੰਗਿਆੜੀ ਨੇ ਦੁਰਾਨੀ ਸਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਈਆਂ ਰਾਕੇਟਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਾਕੇਟ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਟ ਗਏ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਸਰਹਿੰਦ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟੇ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਖਿਸਕ ਗਏ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਕੋਲ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਅਪ੍ਰੈਲ 1748 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 4 ਨਵੰਬਰ 1753 ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਰਨ ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾ।

ਕਿੱਥੇ: ਮਨੂਪੁਰ, ਸਰਹਿੰਦ ਨੇੜੇ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੇ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਭੈੜਾ ਸਿੱਖ ਦੁਸ਼ਮਣ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਅਕਤੂਬਰ 1748 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਦੀਵਾਲੀ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੂੰ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ 30 ਮਾਰਚ 1747 ਨੂੰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1748 ਵਿੱਚ ਰਾਮਸਰ ਨੇੜੇ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ 500 ਸਿੱਖ ਪਨਾਹ ਲਈ ਬੈਠੇ ਸਨ (ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤ 900 ਦੱਸਦੇ ਹਨ)। ਘੇਰਾ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਸੀ, ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਨਾਲ ਮੁੱਕਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਨਖ਼ਾਸ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਹੈ, ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਮਾਰਚ 1752 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਆਪ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਅਠਾਰਾਂ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ 29 ਮਾਰਚ 1748 ਨੂੰ, ਜਥੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਮਤੇ ਨੇ 65 ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ 11 ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਇੱਕ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।