ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ
ਅਲੀ ਮਰਦਾਨ ਖ਼ਾਨ
ਫ਼ਾਰਸ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਅਮੀਰ, ਜਿਸ ਨੇ 1638 ਵਿੱਚ ਕੰਧਾਰ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, 1639 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨਹਿਰ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ।
ਅਲੀ ਮਰਦਾਨ ਖ਼ਾਨ (ਮੌਤ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1657) ਫ਼ਾਰਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁਰਦ ਅਮੀਰ ਸੀ, ਜੋ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਆ ਰਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ 1639 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨਹਿਰ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬਣਵਾਈ।
ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਜ਼ਿਗ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਕੁਰਦ ਸੀ ਅਤੇ ਸਫ਼ਵੀ ਅਫ਼ਸਰ ਗੰਜ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਅੱਬਾਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 1624 ਵਿੱਚ ਕਿਰਮਾਨ, ਸਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਕੰਧਾਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ 1632 ਤੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਧਿਰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਸੰਭਾਵੀ ਕਾਰਨ ਸਫ਼ਵੀ ਹਾਕਮ ਸ਼ਾਹ ਸਫ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਕਤਲ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਸੀ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 1638: ਉਸ ਨੇ ਕੰਧਾਰ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਮਾਰਚ 1638 ਵਿੱਚ, ਜਦਕਿ ਡਾਅਨ ਮੁਤਾਬਕ 1637 ਵਿੱਚ। ਡਾਅਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ 6,000 ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ।
- 1639: ਉਸ ਨੂੰ ਅਮੀਰ-ਉਲ-ਉਮਰਾ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਕੇ 7,000 ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਕਾਬੁਲ (1641 ਤੋਂ 1650) ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (1650 ਤੋਂ 1657) ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਉਸ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹਿਰ ਪੁਟਵਾਈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਦੇ ਚਸ਼ਮਾ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਢਕੇ ਹੋਏ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਨਹਿਰ: ਡਾਅਨ ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਵੀ ਉੱਤੇ ਮਾਧੋਪੁਰ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼ ਤੱਕ ਇੱਕ ਨਹਿਰ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 30 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਹ ਦੂਰੀ 100 ਮੀਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
- ਅਪ੍ਰੈਲ 1657: ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਡਾਅਨ ਮੁਤਾਬਕ ਕਸ਼ਮੀਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਮਕਬਰੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਡਾਅਨ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਜਾਇਦਾਦ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ।
ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖ: ਡਾਅਨ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਰਤੀ। ਡਾਅਨ ਨੇ 2002 ਵਿੱਚ ਮਕਬਰੇ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬੰਦ ਦੱਸਿਆ, ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰੇਲਵੇਜ਼ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਹੈ।
ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਦੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰ ਲਈ ਆਪਣੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਲਈ। ਡਾਅਨ ਨੇ 2002 ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਸਿਸਟਮ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ ਫਿਰ ਬਾਗ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਹੇਠਲੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।
ਸਰੋਤ
- The great corridor to graves closed (13 February 2002), Dawn. dawn.com
- Ali Mardan Khan (used for his origins, Safavid posts and later offices, where no better source loaded), Wikipedia. en.wikipedia.org