ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ

ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਮੌਂਟਗੁਮਰੀ ਲਾਰੰਸ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਚਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਬੋਰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਜੂਨ 1806 ਨੂੰ ਸੀਲੋਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਹ 1823 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਮਾਲੀਆ ਸਰਵੇ ਵਿੱਚ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ 1843 ਤੋਂ 1846 ਤੱਕ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1846. ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਜ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਏਜੰਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਦਰਬਾਰ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅੱਠ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਦਾ ਸੀ: ਛੇ ਸਿੱਖ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ। ਉਸ ਨੇ 1846 ਵਿੱਚ ਕੋਰ ਆਫ਼ ਗਾਈਡਜ਼ ਵੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ।
• ਅਗਸਤ 1847. ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦੇ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ਼ ਤੋਂ ਡਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਕਥਿਤ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਪਿੱਛੇ ਸੀ, ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
• 1846 ਤੋਂ 1849. ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਨਿਯਮਿਤ ਤਨਖ਼ਾਹ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਕਾਏ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੇ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਭਰਤੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਤੋਂ ਹਟਾਏ ਗਏ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
• 29 ਮਾਰਚ 1849. ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਲਾਰੰਸ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੈਤਿਕ, ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਾਸਮਝੀ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ। ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਤਾ ਤੋਂ ਖਿੱਝਦਾ ਸੀ।
• 1849 ਤੋਂ 1853. ਤਿੰਨ ਮੈਂਬਰੀ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਐਡਮਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਜੌਨ ਲਾਰੰਸ ਜ਼ਮੀਨੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਸੰਭਾਲਦਾ ਸੀ। ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਤਭੇਦਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 1853 ਵਿੱਚ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ 4 ਫ਼ਰਵਰੀ 1853 ਨੂੰ ਬੋਰਡ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
• 4 ਜੁਲਾਈ 1857. 1857 ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੌਰਾਨ ਲਖਨਊ ਦੀ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਤਰਫ਼ੋਂ ਦਰਬਾਰ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਹਟਵਾਇਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਖੋਹਣ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ।