ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਮੈਕਨਾਟਨ

ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਹੇਅ ਮੈਕਨਾਟਨ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ 1838 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਗਏ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਤ੍ਰਿਪੱਖੀ ਸੰਧੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ, ਪੰਥ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨਹੀਂ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਗਸਤ 1793 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਚਾਰਟਰਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1809 ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਕੂਟਨੀਤਕ ਕਰੀਅਰ 1830 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਾਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਂਟਿੰਕ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਦੌਰੇ ਵਿੱਚ ਸੈਕਰੇਟਰੀ ਵਜੋਂ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1831 ਵਿੱਚ ਰੋਪੜ ਵਿਖੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਦੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਮੇਂ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ।

ਤ੍ਰਿਪੱਖੀ ਸੰਧੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਨੂੰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਚੁਣਨਾ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਦਦ ਦੀ ਕੀਮਤ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਮਈ 1838 ਵਿੱਚ ਮੈਕਨਾਟਨ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 26 ਜੂਨ 1838 ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੱਖੀ ਸੰਧੀ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਰੱਖੀਆਂ: ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ 2 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਅਦਾਇਗੀ, ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਦਾਅਵੇ ਛੱਡਣ ਦਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ, ਅਤੇ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਦੀ ਸਪੁਰਦਗੀ। ਮੈਕਨਾਟਨ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹਰ ਗੱਲ ਲਈ ਮੰਨ ਗਿਆ। ਸੰਧੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਅਟਕ, ਹਜ਼ਾਰਾ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਸਿੰਧ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮ ਕਰਨਾ ਸੀ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। 1839 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾਅ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਮਗਰੋਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਖ਼ੈਬਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਮੈਕਨਾਟਨ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਦੂਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖ-ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਰਹੱਦ ਅਤੇ ਸਵਾਤ ਤੇ ਬੁਨੇਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਧਦੇ ਮਤਭੇਦਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਉੱਤੇ ਬੇਸਿਰ-ਪੈਰ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਏ। ਉਸ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਐਵੀਟੇਬਾਇਲ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸੱਦਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਬਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਬਾਰਕਜ਼ਈ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਬਾਗ਼ੀ ਗ਼ਿਲਜ਼ਈ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਇਲਾਕੇ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਸਮੇਤ, ਮੋੜ ਦੇਣ।

ਮੌਤ। 23 ਦਸੰਬਰ 1841 ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਫੁਸਲਾ ਕੇ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਟਾਏ ਗਏ ਅਮੀਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ)। ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਮੁਤਾਬਕ 22 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਉਹ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨ ਲਈਆਂ ਸਨ ਜੋ ਬਾਗ਼ੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਉਲਟ ਸਨ, ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੀਆਹ ਸੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਪਿਸਤੌਲ ਨਾਲ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ ਹਾਲਾਤ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 26 ਜੂਨ 1838: ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪੱਖੀ ਸੰਧੀ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ।
• 1839 ਤੋਂ 1841: ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਦੂਤ; ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਐਵੀਟੇਬਾਇਲ ਬਾਰੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ।
• 23 ਦਸੰਬਰ 1841: ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੱਖੀ ਸੰਧੀ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਨੀਤੀ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕਤਲ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ। ਪੰਥ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਹ ਦੂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਲਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ।