ਸਰ ਡੈਂਜ਼ਿਲ ਇਬਟਸਨ

ਸਰ ਡੈਂਜ਼ਿਲ ਚਾਰਲਸ ਜੈਲਫ਼ ਇਬਟਸਨ (30 ਅਗਸਤ 1847 ਤੋਂ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1908) ਇੰਡੀਅਨ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: 1881 ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਸੂਬੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੰਡਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ 1907 ਵਿੱਚ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਹਿਰੀ ਕਲੋਨੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਕਰੀਅਰ। ਲਿੰਕਨਸ਼ਰ ਦੇ ਗੇਂਸਬਰੋ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਇਬਟਸਨ ਨੇ ਐਡੀਲੇਡ ਦੇ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਕੈਂਬਰਿਜ ਦੇ ਸੇਂਟ ਜੌਨਜ਼ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, 1868 ਦੀ ਇੰਡੀਅਨ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਅਤੇ 1870 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਰਨਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1881 ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਿੰਟੈਂਡੈਂਟ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, 1898 ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰਲ ਪ੍ਰੌਵਿੰਸਿਜ਼ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ ਹੇਠ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੂੰ 1903 ਵਿੱਚ ਕੇਸੀਐੱਸਆਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, 1905 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ 6 ਮਾਰਚ 1907 ਨੂੰ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ। 1881 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ 1883 ਵਿੱਚ ਛਪੀ। ਇਸ ਦਾ ਉਹ ਚੈਪਟਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ, ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ 1916 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਕਾਸਟਸ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਦੁਬਾਰਾ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜਾਤ ਧਾਰਮਿਕ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜਾਤ ਦੇ ਨੇਮਾਂ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕੀਤਾ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕ੍ਰਿਸਪਿਨ ਬੇਟਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਵੰਡ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।

1907। 1906 ਦੇ ਕਲੋਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਬਿੱਲ, ਜੋ ਨਹਿਰੀ ਕਲੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਇਦਾਦ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਨੇਮ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਬਿਆਨਾ ਵਧਾਏ ਜਾਣ ਨੇ 1907 ਵਿੱਚ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਮੁਤਾਬਕ ਇਬਟਸਨ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੀ ਗੜਬੜ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਅਤੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਤੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਏ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨੂੰ 9 ਮਈ 1907 ਨੂੰ ਮਾਂਡਲੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਉੱਤੇ 2 ਜੂਨ 1907 ਨੂੰ ਮਾਂਡਲੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵੰਬਰ 1907 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਠੋਸ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1881 ਤੋਂ 1883: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਲਿਖਦਾ ਹੈ।
• 6 ਮਾਰਚ 1907: ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਮਈ ਅਤੇ ਜੂਨ 1907: ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਅਤੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਮਾਂਡਲੇ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• 21 ਜਨਵਰੀ 1908: ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1908 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਬਟਸਨ ਨੂੰ ਉਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਨਸਲ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਹਵਾਲਾ ਬਣ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ ਜਿਸ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1907 ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ।