ਸਰ ਹਰਬਰਟ ਐਡਵਰਡਜ਼

ਸਰ ਹਰਬਰਟ ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਐਡਵਰਡਜ਼ (1819 ਤੋਂ 1868) ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਲੀਟੀਕਲ ਏਜੰਟ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੌਪਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਫ਼ਰੋਡਜ਼ਲੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ 1841 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਇਨਫ਼ੈਂਟਰੀ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਰ ਹਿਊ ਗੌਫ਼ ਦਾ ਏਡ-ਡੀ-ਕੈਂਪ ਸੀ, 18 ਦਸੰਬਰ 1845 ਨੂੰ ਮੁੱਦਕੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਭਰਾਓਂ ਵਿੱਚ ਲੜਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ 1847 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੰਨੂ ਵਿਖੇ ਪੌਲੀਟੀਕਲ ਏਜੰਟ ਬਣਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਢਾਹ ਦਿੱਤੇ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਵੈਰ ਨਿਪਟਾਏ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਸਬੇ ਦਾ ਨਾਂ ਐਡਵਰਡਜ਼ਾਬਾਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਹੈ। ਦੀਵਾਨ ਮੂਲ ਰਾਜ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਸੀ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਪੈਟਰਿਕ ਵੈਂਸ ਐਗਨਿਊ ਅਤੇ ਵਿਲੀਅਮ ਐਂਡਰਸਨ ਉਸ ਤੋਂ ਚਾਰਜ ਲੈਣ ਲਈ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 1848 ਨੂੰ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਠੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਫੈਲ ਕੇ ਦੂਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਬਣ ਗਈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ 1848: ਐਡਵਰਡਜ਼ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਬਾਇਲੀ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਸੀ ਅਤੇ ਪੈਸਾ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲੋਂ 10 ਜੂਨ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੂਝ ਮੁਤਾਬਕ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੂਲ ਰਾਜ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ 18 ਜੂਨ ਨੂੰ ਕਿਨੇਰੀ ਅਤੇ 3 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸਦੂਸਮ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ (ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ 1 ਜੁਲਾਈ ਦੱਸਦਾ ਹੈ), ਅਤੇ ਮੂਲ ਰਾਜ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।
• ਸਤੰਬਰ 1848: ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦੇਣ ਮਗਰੋਂ ਜਨਰਲ ਵਿਸ਼ ਦੀ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ 22 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਹਟਾ ਲਈ ਗਈ। ਵਿਸ਼ ਨੇ 27 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ 17,000 ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2 ਜਨਵਰੀ 1849 ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ।
• 22 ਜਨਵਰੀ 1849: ਐਡਵਰਡਜ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਮਗਰੋਂ ਮੂਲ ਰਾਜ ਨੇ ਅੰਦਰਲਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ 210 ਜਣੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 910 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ।
• 1849 ਤੋਂ 1851: ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਤੂਬਰ 1849 ਵਿੱਚ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਦ ਬਾਥ ਮਿਲਿਆ, ਜੂਨ 1850 ਵਿੱਚ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਏ ਯੀਅਰ ਔਨ ਦ ਪੰਜਾਬ ਫ਼ਰੰਟੀਅਰ ਲਿਖੀ।
• 1853 ਤੋਂ 1859: ਅਕਤੂਬਰ 1853 ਤੋਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਕਮਿਸ਼ਨਰ। ਉਸ ਨੇ ਅਮੀਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ 30 ਮਾਰਚ 1855 ਨੂੰ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੋਏ, ਅਤੇ 1857 ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਲਈ ਕੁਮਕ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅੰਬਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, 1 ਜਨਵਰੀ 1865 ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਭਾਰਤ ਛੱਡ ਗਿਆ ਅਤੇ 23 ਦਸੰਬਰ 1868 ਨੂੰ 49 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਲਾਈਵ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਐਡਵਰਡਜ਼ ਨੇ ਕੀਤਾ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਲਈ। ਲਾਰੰਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਆਮ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੂਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1849 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।