ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ

ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ (23 ਜੁਲਾਈ 1856 ਤੋਂ 1 ਅਗਸਤ 1920) ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਗਰਮ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਤਰ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ-ਸਿੱਧ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਲਾਲ-ਬਾਲ-ਪਾਲ ਦੀ ਤਿੱਕੜੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1916 ਦੇ ਲਖਨਊ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਜਿਨਾਹ ਨਾਲ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਅਧੀਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰਕੂ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੀਆਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਪਾਰਟੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਰਤਨਾਗਿਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਨਾ ਦੇ ਡੈਕਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, 1877 ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਬ ਦੀ ਬੀਏ ਅਤੇ 1879 ਵਿੱਚ ਐੱਲਐੱਲਬੀ ਕੀਤੀ। 1880 ਅਤੇ 1881 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਮਰਾਠੀ ਕੇਸਰੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਰਹੱਟਾ। 1894 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤਿਉਹਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ 1895 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1897: ਸਕਰੋਲ ਮੁਤਾਬਕ ਦੇਸ਼-ਧ੍ਰੋਹ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾ ਕੇ 18 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਮਾਨਯ, ਯਾਨੀ "ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਆਗੂ", ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਸ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਾ ਅਰਥ "ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ" ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਸਜ਼ਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੇਸਰੀ ਦੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਖ਼ਾਨ ਬਾਰੇ ਦੋ ਲੇਖਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੈਂਡ ਅਤੇ ਆਇਰਸਟ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ।
• 1907: ਸੂਰਤ ਇਜਲਾਸ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਵੰਡੀ ਗਈ: ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਿਲਕ, ਬਿਪਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ ਅਤੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਾ ਗਰਮ ਧੜਾ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਰਮ ਧੜਾ।
• 1908: ਖ਼ੁਦੀਰਾਮ ਬੋਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲ ਚਾਕੀ ਵੱਲੋਂ ਦੋ ਯੂਰਪੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਮਗਰੋਂ ਕੇਸਰੀ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਦੇਸ਼-ਧ੍ਰੋਹ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ। ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਕੋਰਟ ਨੇ ਜ਼ਮਾਨਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਤਿਲਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੈਰਵੀ ਆਪ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰਮਾ ਦੇ ਮਾਂਡਲੇ ਵਿੱਚ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੀਤਾ ਰਹੱਸ ਲਿਖੀ। ਸਕਰੋਲ ਮੁਤਾਬਕ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਵਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ-ਸਿੱਧ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।
• 1916: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਬੈਲਗਾਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੰਡੀਅਨ ਹੋਮ ਰੂਲ ਲੀਗ ਬਣਾਈ, ਜੋ ਬੰਬਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ, ਸੈਂਟਰਲ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸਿਜ਼ ਅਤੇ ਬਰਾਰ ਲਈ ਸੀ। ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ ਨੇ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਅਡਿਆਰ, ਮਦਰਾਸ, ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਲੀਗ ਬਣਾਈ, ਜੋ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸੀ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੰਡੀਅਨ ਹੋਮ ਰੂਲ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ)। ਤਿਲਕ ਬਾਰੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਲੇਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1916 ਤੋਂ 1918 ਦੌਰਾਨ ਬੇਸੈਂਟ ਅਤੇ ਜੀ.ਐੱਸ. ਖਾਪਰਡੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਹੋਮ ਰੂਲ ਲੀਗ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਦੇਸ਼-ਧ੍ਰੋਹ ਦੇ ਤੀਜੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰਵਾਇਆ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਲਖਨਊ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। ਡਾਅਨ ਜਿਨਾਹ-ਤਿਲਕ ਦੋਸਤੀ ਨੂੰ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਦਾ ਪੱਥਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
• 1 ਅਗਸਤ 1920: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਸਕਰੋਲ ਵਿੱਚ ਸੁਧੀਂਦਰ ਕੁਲਕਰਨੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੌਪਾਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਦਸ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਅਰਥੀ ਨੂੰ ਮੋਢਾ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ, ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖ ਲਖਨਊ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਧਿਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਰਕੂ ਸੀਟਾਂ ਦਾ 50 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮਿਲਿਆ। ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ 1919 ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰਕੂ ਚੋਣ ਹਲਕੇ ਦਿੱਤੇ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਸਵਰਾਜ, ਕੇਸਰੀ ਅਤੇ ਮਾਂਡਲੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੋਚਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਅਤੇ ਅੰਬੇਡਕਰਵਾਦੀ ਲੇਖਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਲਕਰਨੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਹੱਰਮ ਦੇ ਜਲੂਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਾਤ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕੁਝ ਲਿਖਤਾਂ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸਨ।