ਜਥੇਬੰਦੀ
ਪੰਜਾਬ ਬਾਊਂਡਰੀ ਫ਼ੋਰਸ
ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਮਨ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜੁਲਾਈ 1947 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਫ਼ੌਜੀ ਫ਼ੋਰਸ। ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਟੀ. ਡਬਲਯੂ. ਰੀਸ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਇਹ ਕਤਲੋਗ਼ਾਰਤ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹੀ ਅਤੇ ਅਗਸਤ 1947 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਪੰਜਾਬ ਬਾਊਂਡਰੀ ਫ਼ੋਰਸ 1947 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜੀ ਫ਼ੋਰਸ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਣ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਮਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ 17 ਜੁਲਾਈ 1947 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਅਤੇ 1 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਟੀ. ਡਬਲਯੂ. ਰੀਸ ਕੋਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਫ਼ੌਜੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਨਵੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜੁਆਇੰਟ ਡਿਫ਼ੈਂਸ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਜਵਾਬਦੇਹ ਸੀ।
ਇਸ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਆਕਾਰ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਨੂੰ ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸੌਂਪੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ 37,500 ਵਰਗ ਮੀਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 18,000 ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ 1 ਕਰੋੜ 45 ਲੱਖ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀਆਂ-ਜੁਲੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੇ 50,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਫ਼ੋਰਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਗਭਗ 15 ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ 10 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ਗਿਣਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਰੌਬਿਨ ਜੈਫ਼ਰੀ ਵੱਲੋਂ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ 23 ਅਗਸਤ 1947 ਦਾ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸੱਤ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਅਤੇ 23,000 ਬੰਦੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਏਰੀਆ ਦੇ ਲਗਭਗ 66,000 ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ। ਅੰਕੜੇ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ।
ਇਹ ਨਾਕਾਮ ਕਿਉਂ ਹੋਈ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਤਲੋਗ਼ਾਰਤ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸੀ। ਇਲਾਕਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਮੌਨਸੂਨ ਨੇ ਆਵਾਜਾਈ ਹੌਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਠੀਕ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਪੱਖਪਾਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਈ ਜਾਂ ਡਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਫ਼ੌਜੀ ਫ਼ਿਰਕੂ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀਆਂ ਅੱਗੇ ਝੁਕ ਗਏ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਕੇ. ਜੇ. ਸਿੰਘ ਇਸ ਨਾਕਾਮੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅਜੀਬ ਸੁਭਾਅ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫ਼ੋਰਸ ਨੇ ਫਿਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾਈਆਂ। ਜੈਫ਼ਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਮਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹੀ।
ਅਹਿਮ ਤਰੀਕਾਂ
- 17 ਜੁਲਾਈ 1947: ਬਣਾਈ ਗਈ। 1 ਅਗਸਤ 1947: ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
- 25 ਅਗਸਤ 1947: ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜੁਆਇੰਟ ਡਿਫ਼ੈਂਸ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰੀਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ੋਰਸ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮਿਜ਼ਾਜ ਭਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲ ਲੈਣ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।
- 31 ਅਗਸਤ 1947 (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ) ਜਾਂ 1 ਸਤੰਬਰ 1947 (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ): ਫ਼ੋਰਸ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਫ਼ਰੀ ਇਸ ਦੀ ਉਮਰ 32 ਦਿਨ ਗਿਣਦਾ ਹੈ, 1 ਅਗਸਤ ਤੋਂ 1 ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ। ਦੋਵਾਂ ਨਵੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲਾਈਨ ਦੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸੰਭਾਲ ਲਈਆਂ।
- 15 ਸਤੰਬਰ 1947: ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਡਡਲੀ ਰਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦਿੱਲੀ ਐਂਡ ਈਸਟ ਪੰਜਾਬ ਕਮਾਂਡ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 35 ਲੱਖ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਝੱਲਿਆ, ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਛੇਤੀ ਸੰਭਲ ਗਏ। ਇਹ ਫ਼ੋਰਸ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਰੋਤ
- Partition of the Punjab (1947), The Encyclopaedia of Sikhism (Punjabi University, Patiala). eos.learnpunjabi.org
- The Punjab Boundary Force and the Problem of Order, August 1947 (Robin Jeffrey, abstract and notes), Modern Asian Studies, Cambridge University Press. cambridge.org
- Partition and train-based saviour (K. J. Singh), The Tribune. tribuneindia.com
- Punjab Boundary Force (used for the creation date, advisers, battalions and the 25 August meeting), Wikipedia. en.wikipedia.org