ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਕਾਸਿਮ

ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਕਾਸਿਮ (ਲਗਭਗ 694 ਤੋਂ 715) ਉਮਈਆ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਅਰਬ ਜਰਨੈਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੰਧ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਅਰਬ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉੱਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਤੱਕ ਲੈ ਆਇਆ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਬਨੂ ਥਕੀਫ਼ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਉਮਈਆ ਵਾਇਸਰਾਏ ਅਲ-ਹੱਜਾਜ ਬਿਨ ਯੂਸੁਫ਼ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਕਮਾਨ ਉਦੋਂ ਸੌਂਪੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਗਭਗ 15 ਤੋਂ 17 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ।

ਮੁਹਿੰਮ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ। ਇਸ ਦੇ ਸਰੋਤ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਦੇਬਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾਈ ਬੈਠੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਡਾਕੂਆਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਣਾ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦਾਹਿਰ ਵੱਲੋਂ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦੇਣਾ। ਮੁਹੰਮਦ ਲਗਭਗ 6,000 ਸੀਰੀਆਈ ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।

• 711: ਦੇਬਲ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਅਲ-ਹੱਜਾਜ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮੰਦਰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 712: ਅਰੋੜ ਵਿੱਚ ਦਾਹਿਰ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਬਾਦ ਅਤੇ ਅਲੋਰ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
• 714: ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ, ਮੁਲਤਾਨ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 6,000 ਮੁਹਾਫ਼ਜ਼ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਕਾਰੀਗਰਾਂ, ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸੋਨਾ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।
• 715: ਅਲ-ਹੱਜਾਜ ਅਤੇ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਅਲ-ਵਲੀਦ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵਾਂ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਸੁਲੇਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸੱਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇੜੀਆਂ ਪਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 18 ਜੁਲਾਈ 715 ਨੂੰ ਮੌਸਿਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਲ-ਬਲਾਜ਼ੁਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਅਲ-ਹੱਜਾਜ ਵੱਲੋਂ ਮਰਵਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਚਚਨਾਮਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇੱਕ ਨਰਮ ਨੀਤੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਮੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸਲੂਕ ਹੋਇਆ ਜੋ ਜਜ਼ੀਆ ਭਰਦੇ ਸਨ, ਸਥਾਨਕ ਸਰਦਾਰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੇ ਗਏ, ਕੁਝ ਮੰਦਰ ਰਕਮ ਅਦਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਚੇ ਰਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਸੂਰਜ ਮੰਦਰ ਵੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਬਦਲੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋਈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇੱਕ ਮੱਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਲੀਅਟ ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਬਰ ਦਿਸਿਆ, ਜਦਕਿ ਆਰਨਲਡ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਿੱਤ ਲੱਗੀ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਮੱਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਸਰੋਤ। ਤਫ਼ਸੀਲੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਚਚਨਾਮਾ ਹੈ, ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਖਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਚੈਸਕੋ ਗੈਬਰੀਏਲੀ ਨੇ “ਇੱਕ ਪਿਛੇਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਸਰੋਤ” ਕਿਹਾ (ਜਿਵੇਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ)। ਦੂਜਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਅਲ-ਬਲਾਜ਼ੁਰੀ ਹੈ।

ਉਹ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪਹਿਲਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਜਿਨਾਹ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇ ਸਿੰਧ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਰਬ ਰਾਜ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਸੱਤ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮੂਦ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ।