ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ

ਸਰ ਮਾਈਕਲ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਓਡਵਾਇਰ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਅਤੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 1864 ਨੂੰ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਕਾਊਂਟੀ ਟਿਪਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1885 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਮਈ 1913 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ, ਜਦੋਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਉਹ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਿਕਰ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1914 ਤੋਂ 1918: ਉਸ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਜੰਗ ਲਈ ਫ਼ੌਜੀ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾਈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 360,000 ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਸਨ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਦੇ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ 1915 ਦਾ ਡਿਫ਼ੈਂਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ।
• 9 ਅਤੇ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਡਾ. ਸੱਤਿਆ ਪਾਲ ਅਤੇ ਡਾ. ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਕਿਚਲੂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੋਵੇਂ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਹੜਤਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਹੋਈ।
• 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919: ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ-ਜਨਰਲ ਰੈਜੀਨਾਲਡ ਡਾਇਰ ਨੇ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਇਕੱਠ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਾ 379 ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ 1,200 ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦਾ ਸੀ; ਪੰਡਿਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਨੇ ਮੌਤਾਂ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਸੀਆਂ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ 3 ਵਜੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਡਾਇਰ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਾਰ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ “ਤੁਹਾਡੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ”। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦਾ 1919 ਦੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਬਾਰੇ ਸਰਵੇਖਣ ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਦਾ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ ਦੀ ਡਾਇਰ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤਾਰ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਭੇਜੀ ਗਈ ਸੀ।
• ਅਪ੍ਰੈਲ 1919: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ 30 ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਉੱਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਗੜਬੜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 1924: ਉਸ ਨੇ ਸਰ ਸੰਕਰਨ ਨਾਇਰ ਵਿਰੁੱਧ ਮਾਣਹਾਨੀ ਦਾ ਕੇਸ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ 1919 ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। 1925 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇੰਡੀਆ ਐਜ਼ ਆਈ ਨਿਊ ਇਟ ਛਪਵਾਈ।
• 13 ਮਾਰਚ 1940: ਊਧਮ ਸਿੰਘ, ਜੋ 1919 ਵਿੱਚ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਨੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 31 ਜੁਲਾਈ 1940 ਨੂੰ ਪੈਂਟਨਵਿਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: 1919 ਦੇ ਜਬਰ ਅਤੇ ਡਾਇਰ ਦੀ ਸ਼ਰੇਆਮ ਹਮਾਇਤ ਲਈ। ਓਡਵਾਇਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਇਕੱਠ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਪਰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਥਿਊਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਕਤਲੇਆਮ ਆਪ ਹੀ ਓਡਵਾਇਰ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚੀ-ਵਿਚਾਰੀ ਯੋਜਨਾ ਸੀ; ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਨਿਕ ਲੌਇਡ, ਕੇ.ਐੱਲ. ਤੁਟੇਜਾ, ਅਨੀਤਾ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਕਿਮ ਵੈਗਨਰ ਸਮੇਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।