ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ

ਕੌਣ: ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ (ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ) ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੋ ਆਜ਼ਾਦ ਡੋਮੀਨੀਅਨਾਂ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਵੰਡ 14-15 ਅਗਸਤ 1947 ਦੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਸਰਹੱਦ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਲਾਈਨ ਨੇ ਤੈਅ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸਰ ਸਿਰਿਲ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਇਕੱਠੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਲਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਜੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਲਗਭਗ 1.5 ਕਰੋੜ ਤੋਂ 2.5 ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਿਜਰਤ ਸੀ। ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ 2 ਲੱਖ ਤੋਂ 20 ਲੱਖ ਤੱਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ:

• ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਉਣਾ ਪਿਆ। ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜੱਦੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਣੀਆਂ ਪਈਆਂ।
• ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ, ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਸਿੱਖ ਵਸੋਂ ਨਾ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਗਏ।
• ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ 'ਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ 24 ਸਤੰਬਰ 1947 ਨੂੰ ਕਾਮੋਕੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਗੱਡੀ 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਹਮਲਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 340 ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ।
• ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਅਗਵਾ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਹੀ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲ ਸਕੀਆਂ ਜਾਂ ਅਖ਼ੀਰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ।
• ਵਸੋਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ: ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖ (ਲਗਭਗ 18 ਲੱਖ) ਭਾਰਤ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ।

ਕਿੱਥੇ: ਸਰਹੱਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਖਿੱਚੀ ਗਈ। ਦੋਵਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਹੋਈ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਅੱਜ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਯਾਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲਾ ਜ਼ਖ਼ਮ। ਪੰਥਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਵੰਡ ਉਹ ਘਟਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਘੜਿਆ:

• ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਲਾਂਘਾ (2019) ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦੀ ਮੰਗ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ।
• ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵਸੋਂ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਉੱਠੀ (ਜੋ 1966 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋਈ)।
• ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ, ਜਿਸ ਨੇ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਰਾਹ ਤੈਅ ਕੀਤਾ।
• ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦਾ ਤਜਰਬਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਹਕੂਮਤੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸਦਮੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।

ਅਹਿਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ:

• ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ: ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ। ਵੰਡ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਹ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
• ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ: ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ।
• ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ, ਉਦੋਂ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਅਕਾਲੀ ਕਾਰਕੁਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 27 ਸਾਲ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ।
• ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ: ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1956-64 ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ।
• ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ: ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਾਇਸਰਾਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੰਡ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਹਲੀ ਨੇ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਅੱਜ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ: 1966 ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1984 ਦੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਅਤੇ 2021 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਚੱਲ ਰਹੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਰੈਫ਼ਰੈਂਡਮ ਤੱਕ, ਬਾਅਦ ਦੀ ਹਰ ਵੱਡੀ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਘਟਨਾ ਉਸੇ ਸਿਆਸੀ-ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਯਾਦ ਵਾਲੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵੰਡ ਨੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।